Τελικά, η επαφή και η εξοικείωση με τον Tlön αποσυνέθεσαν αυτόν εδώ τον κόσμο. […] Ήδη, στις μέρες μας, ένα φανταστικό παρελθόν έχει πάρει τη θέση του άλλου, αυτού για το οποίο δεν γνωρίζουμε τίποτα με βεβαιότητα – ούτε ίσως κι ότι είναι κίβδηλο. Η νομισματική, η φαρμακολογία, η αρχαιολογία, έχουν υποστεί σημαντικές αναθεωρήσεις. Έχω την εντύπωση ότι και η βιολογία και τα μαθηματικά περιμένουν με τη σειρά τους τη μεταμόρφωσή τους… Μια διασκορπισμένη δυναστεία μοναχικών ανθρώπων έχει αλλάξει την όψη του κόσμου. Το έργο τους συνεχίζεται. Αν δεν πέσουμε έξω στις προβλέψεις μας, σε εκατό χρόνια από τώρα, κάποιος θ’ ανακαλύψει τους εκατό τόμους της Δεύτερης Εγκυκλοπαίδειας του Tlön. Τότε, τ’ αγγλικά, τα γαλλικά, ακόμα και τα ισπανικά, θα εξαφανιστούν απ’ τον πλανήτη. Ο κόσμος θα είναι Τlön. Όσο για μένα, δεν μου καίγεται καρφί: περνώ τις ήσυχες μέρες μου στο ξενοδοχείο του Αδρογκέ, διορθώνοντας μια αβέβαιη, «κεβεδιανή» μετάφραση (που δεν σκέφτομαι να εκδώσω) του «Urn Burial» του Μπράουν. [1]
Το απόσπασμα αυτό είναι από το Tlön, Uqbar, Orbis Tertius του Μπόρχες και μπορείτε άνετα να αντικαταστήσετε τη λέξη «Tlön» με τον όρο «Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ)» ή με τον όρο «Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα (ΜΓΜ)» και να έχετε την εικόνα του σημερινού κόσμου, που αλλάζει δραστικά αλλά και σιωπηλά, όσο εμείς διορθώνουμε αδιάφορα τις δικές μας μικρές μεταφράσεις. Η τέχνη του Μπόρχες είναι πολύ χρήσιμη και διεισδυτική για να καταλάβουμε καλύτερα και σε βάθος την ΤΝ, είναι ένας μίτος της Αριάδνης που ξετυλίγοντας τον μπορούμε να προσεγγίσουμε τον πυρήνα των ΜΓΜ και τις επιπτώσεις τους στην ανθρώπινη κοινωνία και δημιουργικότητα. Ο Μπόρχες σκέφτεται και περιγράφει με εκπληκτική διαύγεια και μεγάλο φιλοσοφικό βάθος τις δομές της ανθρώπινης σκέψης. Και για αυτό το λόγο, επειδή τα ΜΓΜ αναπαράγουν, με τον ένα ή άλλο τρόπο, αυτές τις δομές, κάποιες πλευρές του έργου του γίνονται σήμερα πολύ επίκαιρες και ενδιαφέρουσες για όσους ασχολούνται με την ΤΝ και τις εφαρμογές της.
Σε μία εποχή που ένα από τα πιο βασικά και πολυσυζητημένα προβλήματα είναι η αδιαφάνεια, η μη εξηγησιμότητα και η αντιμετώπιση των ΜΓΜ ως «μαύρο κουτί», ο Μπόρχες μας προσφέρει έναν αναπάντεχα φωτεινό φακό που φωτίζει κρυμμένες πτυχές της ΤΝ.
Η τέχνη του Μπόρχες έρχεται να φωτίσει το τελευταίο δημιούργημα της τεχνολογίας. Νομίζω πως αυτό πρέπει να μας δείξει κάτι για το μέλλον, αλλά το αφήνω για το τέλος. Πάμε να δούμε μερικά αποσπάσματα από το έργο του Μπόρχες ως εργαλεία ανατομίας των ΜΓΜ..
«Περί της Ακριβείας εν τη Επιστήμη»: ο χάρτης δεν είναι ο κόσμος
Αφετηρία για αυτό το άρθρο ήταν η έρευνα μου κατά τη συγγραφή του βιβλίου μου για την ΤΝ. Αναζητώντας μεταφορές για την κατανόηση της ΤΝ έπεσα πάνω σε αυτό το εξαιρετικό απόσπασμα:
«Σε εκείνη την Αυτοκρατορία, η Τέχνη της Χαρτογραφίας άγγιξε τόσο την Τελειότητα, ώστε ο Χάρτης μιας και μόνης Επαρχίας καταλάμβανε μια Πόλη ολόκληρη, και ο Χάρτης της Αυτοκρατορίας, μια Επαρχία ολόκληρη. Με τον καιρό, αυτοί οι Εκτεταμένοι Χάρτες έπαψαν να ικανοποιούν, και τα Κολέγια των Χαρτογράφων ανέπτυξαν ένα Χάρτη της Αυτοκρατορίας που είχε το σχήμα της Αυτοκρατορίας και συνέπιπτε με αυτήν, σημείο προς σημείο. Λιγότερο παθιασμένες με τη Σπουδή της Χαρτογραφίας, οι Επόμενες Γενεές σκέφτηκαν πως αυτός ο Εκτεταμένος Χάρτης ήταν Άχρηστος και, όχι εντελώς άκαρδα, τον εγκατέλειψαν στο Έλεος του Ήλιου και των Χειμώνων. Στις Ερήμους της Δύσης υπάρχουν ακόμα χαλάσματα του Χάρτη. Τον κατοικούν Ζώα και Ζητιάνοι. Σε ολόκληρη τη Χώρα, δεν υπάρχει κανένα άλλο ίχνος της Επιστήμης της Γεωγραφίας». [2]
Ένα ΜΓΜ είναι, ίσως στην πιο κυριολεκτική του περιγραφή, μια προσπάθεια να κατασκευαστεί ένας χάρτης κλίμακας 1:1 του ανθρώπινου γλωσσικού πλούτου, στην πράξη του συνόλου των κειμένων που έχουν γραφτεί ποτέ [3]. Και όπως ο χάρτης του Μπόρχες, έτσι κι αυτός φιλοδοξεί να συμπέσει, σημείο προς σημείο με το αντικείμενό του: να γίνει ο ίδιος ο κόσμος, όχι μια αναπαράστασή του. Η αυτο-αναφορικότητα της φιλοδοξίας να φτιαχτεί ένας τέτοιος χάρτης φτάνει στο απόλυτο όριό της σε ένα άλλο κείμενο Μπόρχες, στις Αποσπασματικές Μαγείες του Δον Κιχώτη. Σύμφωνα με αυτό το κείμενο, επειδή ο χάρτης του κόσμου είναι τόσο μεγάλος, ένας πλήρης χάρτης του κόσμου για να είναι ακριβής θα έπρεπε να περιλαμβάνει και τον ίδιο τον χάρτη [4].
Ο Μπόρχες εδώ φωτίζει μία πλευρά που μόλις αρχίζουμε να συνειδητοποιούμε: ένας τόσο μεγάλος χάρτης του κόσμου παύει να είναι απλός χάρτης, γίνεται ουσιώδες συστατικό του κόσμου που χαρτογραφεί. Και ο επόμενος ακριβής χάρτης , θα πρέπει να έχει «και έναν χάρτη του χάρτη, που πρέπει να περιλαμβάνει έναν χάρτη του χάρτη, και ούτω καθεξής επ’ άπειρον». Και φυσικά το μυαλό μας μπορεί να θέσει και άλλα ερωτήματα, ακολουθώντας τη γραμμή σκέψης του Μπόρχες. Σε έναν τέτοιο χάρτη, κλίμακας 1:1 οι άνθρωποι που ζουν; Πάνω και μέσα στο χάρτη ή μεταξύ του χάρτη και της πραγματικής ζωής; Και μπορούν τελικά να χαραχθούν όρια μεταξύ μίας γιγάντιας αναπαράστασης και του αναπαριστώμενου κόσμου; Η μήπως τελικά η αναπαράσταση και ο κόσμος γίνονται ένας καινούριος διαφορετικός κόσμος;
Ζούμε ήδη σημαντικές αλλαγές που συνδέονται άμεσα με τη ραγδαία επέκταση των εφαρμογών της ΤΝ: στον πόλεμο, την επιστημονική έρευνα, τη μαζική παρακολούθηση, την εκπαίδευση, τη διακυβέρνηση, την κατανάλωση, αλλά και στον τρόπο που οι άνθρωποι αναδιαμορφώνουν τις συνήθειες και τις αντιλήψεις τους σε αλληλεπίδραση με εργαλεία ΤΝ. Η ΤΝ, ως παγκόσμια τεχνολογική υποδομή μεγάλης κλίμακας, αλλάζει δραστικά τις χρήσεις και την ποσότητα ενέργειας που χρειαζόμαστε, αλλάζει τις χρήσεις του νερού και δημιουργεί ανταγωνιστικές σχέσεις με τη λειψυδρία, αλλάζει τις χρήσεις γης και τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου. Η προσπάθεια να χωρέσει όλος ο κόσμος μέσα στα ΜΓΜ έτσι ώστε αυτά να αποτελούν έναν πλήρη χάρτη του κόσμου (διακηρυγμένος στόχος της Silicon Valley), αλλάζει κυριολεκτικά τον κόσμο μας. Ο Μπόρχες δικαιώνεται. Αν τα ΜΓΜ είναι ένας χάρτης του κόσμου μας, τότε αυτός ο χάρτης είναι ατελής εφόσον δεν περιλαμβάνει και αυτά τα ίδια τα μοντέλα διότι αυτά αλλάζουν δραστικά τον κόσμο. Ένας νέος χάρτης, ακόμα μεγαλύτερος, είναι αναγκαίος για να περιλάβει και αυτά τα ΜΓΜ, αλλά τότε χρειαζόμαστε ακόμη ένα μεγαλύτερο και ακριβέστερο χάρτη κ.ο.κ.
Υπάρχει όμως και άλλο ένα κρίσιμο ερώτημα: ποιος σχεδιάζει τον χάρτη; Στη μεταφορά για τα ΜΓΜ ως χάρτη, το ερώτημα «ποιος κρατά το μολύβι» δεν είναι ρητορικό: η βιομηχανία της ΤΝ επιδιώκει να γίνει η ίδια αυτή που καθορίζει τι περιλαμβάνεται και πως θα διαμορφωθεί η αναπαράσταση και ο χάρτης του κόσμου. Άραγε ο χάρτης είναι πλήρης; Δείχνει όλους τους δρόμους η μόνο μερικούς; Υπάρχουν κρυμμένα μονοπάτια και λεωφόροι; Και πως μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι είναι σωστός ένας χάρτης που διαρκώς αναδημιουργείται από την ίδια την εξέλιξη του [3]; Και εδώ ο Μπόρχες μάς προσφέρει μια ακόμη εικόνα. Αφού οι επόμενες γενιές σκέφτηκαν πως τελικά ο χάρτης ήταν άχρηστος, ο χάρτης έγινε ερείπια και χαλάσματα: «στις Ερήμους της Δύσης υπάρχουν ακόμα χαλάσματα του Χάρτη. Τον κατοικούν Ζώα και Ζητιάνοι». Ο υπερσύγχρονος τεχνολογικός μας χάρτης είναι και αυτός καταδικασμένος να καταρρεύσει όπως και όλα τα ανθρώπινα δημιουργήματα. Με τον τρόπο αυτό θα πάρει τη θέση του πλάι στα ερείπια άλλων αρχαιότερων πολιτισμών που επίσης κατέρρευσαν, παρά την τεχνολογική τους εξέλιξη.
«Η Βιβλιοθήκη της Βαβέλ»: ολότητα δεν σημαίνει αλήθεια
Η βιβλιοθήκη είναι μια σφαίρα, το ακριβές κέντρο της οποίας είναι οποιοδήποτε εξάγωνο (σ.σ. το εξάγωνο είναι το δομικό στοιχείο της βιβλιοθήκης) , και η περιφέρειά της απροσπέλαστη…
Αυτό είναι πια γνωστό: για έναν έλλογο στίχο, για μία πληροφορία μη παραπλανητική, πρέπει να διατρέξεις χιλιάδες λεύγες με ανόητες κακοφωνίες, αναγραμματισμούς και ασυναρτησίες…
Στην αχανή Βιβλιοθήκη δεν υπάρχουν δύο βιβλία πανομοιότυπα…
Η Βιβλιοθήκη είναι μία ολότητα και … τα ερμάρια της περιέχουν όλους τους δυνατούς συνδυασμούς των είκοσι τόσων ορθογραφικών συμβόλων…με άλλα λόγια ότι είναι δυνατόν να εκφραστεί, σε όλες τις γλώσσες [5].
Αυτά είναι μερικά αντιπροσωπευτικά αποσπάσματα από την Βιβλιοθήκη της Βαβέλ του Μπόρχες. Στα μάτια μου, το πρώτο απόσπασμα αντανακλά την φιλοδοξία των δισεκατομμυριούχων γκουρού της ΤΝ να περιλάβουν όλο τον κόσμο στα μοντέλα τους, τα οποία θα γίνονται όλο και μεγαλύτερα για να τον χωρέσουν. Ο Μπόρχες περιγράφει ότι η Βιβλιοθήκη της Βαβέλπεριέχει όλους τους δυνατούς συνδυασμούς γραμμάτων, οι περισσότεροι εκ των οποίων θα είναι ασυνάρτητοι, άρα και όλα τα δυνατά βιβλία. Το δεύτερο απόσπασμα περιγράφει με μεγάλη ακρίβεια τον τρόπο με τον οποίο τα ΜΓΜ αναζητούν απαντήσεις. Πρόκειται για μία ακριβή λογοτεχνική εικόνα ενός χώρου πιθανοτήτων όπως αυτός πάνω στον οποίο λειτουργεί ένα ΜΓΜ. Κάθε απάντηση που παράγει ένα μοντέλο δεν «βρίσκεται» με την έννοια της ανακάλυψης, δεν υπάρχει κάπου έτοιμη για να βρεθεί. Δημιουργείται, με βάση το ερώτημα του χρήστη, μέσα σε έναν χώρο δυνατοτήτων που έχει συγκροτηθεί από τα δεδομένα εκπαίδευσης του μοντέλου, που για πολλά μοντέλα ισοδυναμούν με σχεδόν όλο το περιεχόμενο του διαδικτύου. Μέσα σε αυτό το χώρο, το μοντέλο δημιουργεί τις απαντήσεις, με τερατώδη υπολογιστική ισχύ που επιτρέπει ασύλληπτη στον ανθρώπινο νου στατιστική επεξεργασία, με μεγαλύτερη ή μικρότερη επιτυχία.
Και ακριβώς για το λόγο αυτόν, δεν υπάρχουν δύο πανομοιότυπες απαντήσεις, όπως στη Βιβλιοθήκη της Βαβέλ δεν υπάρχουν δύο βιβλία πανομοιότυπα. Ο Christopher G. Moore, στο πολύ ενδιαφέρον δοκίμιό του για την ΤΝ Το Εξάγωνο και ο Χρησμός[6], αναφέρεται και αυτός στη Βιβλιοθήκη της Βαβέλ και δίνει μεγάλη έμφαση στη φράση «η βεβαιότητα ότι τα πάντα έχουν ήδη γραφτεί, μάς ακυρώνει, ή μας μετατρέπει σε φαντάσματα». Πράγματι, αν κάθε δυνατή πρόταση προϋπάρχει ήδη, λανθάνουσα, μέσα στους συνδυασμούς των βαρών ενός μοντέλου, τότε τι σημαίνει ακόμα «να γράφεις κάτι καινούριο»;
Υπάρχει, όμως, μια ακόμη πιο θεμελιώδης παρανόηση που κρύβεται πίσω από κάθε συζήτηση για «αξιοπιστία» των ΜΓΜ, και ο Moore τη διατυπώνει με σχεδόν μαθηματική καθαρότητα: η ολότητα της Βιβλιοθήκης δεν είναι το ίδιο πράγμα με την αλήθεια. Η Βιβλιοθήκη της Βαβέλ περιέχει κάθε αληθινό βιβλίο και επίσης κάθε ψευδές βιβλίο. Περιέχει την τέλεια βιογραφία σου και επίσης το τέλειο ψέμα για σένα, με τρόπο που είναι αδύνατο να καταλάβει κάποιος την αλήθεια και το ψέμα. Με τα λόγια του Moore «Περιέχει το ευαγγέλιο και το αντί-ευαγγέλιο, την απόδειξη και τη διάψευση, τη θεραπεία και το δηλητήριο, σε πανομοιότυπα εξώφυλλα σε παρακείμενα ράφια» [6].
Αυτή, γράφει ο Moore, είναι η ακριβής κατάσταση του χρήστη ενός ΜΓΜ: «το μοντέλο περιέχει, στα βάρη του, κάθε αληθινή δήλωση που μπορεί να γίνει εντός του λεξιλογίου του, και κάθε ψευδή δήλωση, σε ίση αφθονία. Ποια από τις δύο βγαίνει εξαρτάται από την ερώτηση του χρήστη…Ο χρήστης του μοντέλου βρίσκεται στη θέση του βιβλιοθηκάριου του Μπόρχες. Περιτριγυρισμένος από όλες τις δυνατές απαντήσεις, δεν διαθέτει εσωτερικό μηχανισμό για να πει ποια από αυτές είναι η σωστή» [6].
Αυτό δεν είναι τεχνικό ελάττωμα, διορθώσιμο σε επόμενη έκδοση του λογισμικού. Είναι δομικό χαρακτηριστικό μιας μηχανής φτιαγμένης να προσφέρει πάντα απαντήσεις – όχι πάντα αλήθειες. Ο μηχανισμός που κάποτε λεγόταν παιδεία, γούστο, βιωμένη εμπειρία, η ικανότητα να αναγνωρίζεις ένα ευπρεπές επιχείρημα μετά από μια ζωή ανάγνωσης καλών επιχειρημάτων, είναι ακριβώς αυτό που κινδυνεύει να ατροφήσει, την ώρα που η μηχανή μάς προσφέρει, με την ίδια αυτοπεποίθηση, και την απόδειξη και τη διάψευσή της.
«Φούνες ο Μνήμων»: μνήμη χωρίς νόημα
Ο φιλόσοφος William Egginton παρατηρεί ότι ο Μπόρχες και ο Χάιζενμπεργκ, ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλον, κατέληξαν γύρω στο 1942 στο ίδιο συμπέρασμα. Η ανθρώπινη γλώσσα περιγράφει αλλά και παρεμβαίνει – διαμορφώνει την αντίληψη μας για την πραγματικότητα και η λειτουργία της αφαίρεσης φαίνεται να είναι πιο θεμελιώδης για την ανθρώπινη σκέψη από την απόλυτα ακριβή και πλήρη αναπαράσταση του κόσμου. Η γλώσσα λειτουργεί αποτελεσματικά επειδή ξεχνάμε ή παρακάμπτουμε λεπτομέρειες, επειδή αφαιρεί, επειδή δεν είναι απόλυτα ακριβής [7]. Το διήγημα Φούνες ο Μνήμων του Μπόρχες είναι η λογοτεχνική απόδειξη αυτού του παράδοξου [8]. Ο Φούνες, μετά από ένα ατύχημα, αποκτά απόλυτα ακριβή και υπερλεπτομερή, φωτογραφική μνήμη που εκτείνεται σε όλο το παρελθόν του, σε όλα έχει ήδη ζήσει. Και ακριβώς αυτή η τελειότητα της μνήμης του, τον καταστρέφει ως σκεπτόμενο ον. Όπως γράφει ο Μπόρχες, «ο Φούνες όχι μόνο θυμόταν κάθε φύλλο κάθε δέντρου κάθε δάσους, αλλά και κάθε μία από τις φορές που το είχε δει ή το είχε φανταστεί». Η ολότητα της λεπτομέρειας τού στερεί την ικανότητα να γενικεύει, να αφαιρεί, να λέει «φύλλο δέντρου» χωρίς να χρειάζεται να ανακαλέσει κάθε φύλλο, κάθε δέντρου, κάθε δάσους.
Ένα ΜΓΜ, εκπαιδευμένο σε τρισεκατομμύρια δεδομένων, μοιάζει με τον Φούνες, είναι μια μηχανή που «θυμάται» τα πάντα. Αλλά η ομοιότητα με τον Φούνες είναι βαθύτερη απ’ όσο φαίνεται: το μοντέλο δεν διαθέτει κανέναν εσωτερικό δείκτη σημασίας που να του επιτρέπει να ξεχωρίσει το ουσιώδες από το τυχαίο. Έτσι, το μοντέλο μπορεί να παράγει χιλιάδες σελίδες για τα διαφορετικά φύλλα των δέντρων, χωρίς ποτέ να είναι σε θέση, από μόνο του, να ξεχωρίσει ένα φύλλο από ένα άλλο. Τη δουλειά αυτή (την απόδοση κάποιας ειδικής σημασίας) την κάνουν οι στατιστικές συσχετίσεις, η οπτική γωνία και οι αξίες των σχεδιαστών του μοντέλου καθώς και τα βάρη που ενσωματώνονται σε κάθε μοντέλο κατά την εκπαίδευση του.
Σκεφτείτε λοιπόν, με αυτή την οπτική γωνία, το όραμα του μετανθρωπισμού: την μεταφόρτωση του περιεχομένου των ανθρώπινων εγκεφάλων σε λογισμικά ΜΓΜ που θα επιτρέψουν την επέκταση της μνήμης και των γνωστικών δυνατοτήτων των ανθρώπων, αλλά και την ασώματη συνέχεια της ζωής μετά θάνατον. Ας αφήσουμε στην άκρη τις πραγματικές πιθανότητες να γίνει κάτι τέτοιο, ας αφήσουμε στην άκρη το γεγονός ότι η νόηση είναι ενσώματη και με σκοπό τη ζωή, και ας πάμε σε ένα «ισχυρό σημείο» του οράματος των μετανθρωπιστών. Μεταφορτώνοντας το περιεχόμενο του ανθρώπινου εγκεφάλου σε ένα ΜΓΜ και με τα κατάλληλα εργαλεία ιχνηλάτησης που θα μας προσφέρει η ΤΝ, θα εξασφαλίσουμε μία μνήμη χωρίς απώλειες, ένα ψηφιοποιημένο αντίγραφο του εγκεφάλου μας που θα θυμάται τα πάντα και δεν θα ξεχνά τίποτε. Τότε για παράδειγμα, θα είναι πανεύκολο να μάθεις όσες ξένες γλώσσες θέλεις.
Ας δούμε πως ο ίδιος ο Μπόρχες, στο Φούνες ο Μνήμων, σχολιάζει αυτή την πιθανότητα:
Είχε μάθει χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια αγγλικά, γαλλικά, πορτογαλικά, λατινικά. Υποπτεύομαι, ωστόσο, πως δεν ήταν πολύ ικανός στη σκέψη. Σκέψη είναι να ξεχνάς τις διαφορές, να γενικεύεις, να αφαιρείς. Στον υπερφορτωμένο κόσμο του Φούνες δεν υπήρχαν παρά μόνο λεπτομέρειες, σχεδόν σε πλήρη ετοιμότητα.
Και μία ακόμα «λεπτομέρεια»: ο μόνος τρόπος να λυθεί το παραπάνω πρόβλημα είναι να εμπιστευτούμε τυφλά τους εκπαιδευτές των μοντέλων και τους αλγόριθμους εκπαίδευσης οι οποίοι θα «νοηματοδοτούν» το περιεχόμενο του εγκεφάλου μας…
Το άρθρο συνεχίζεται στο «Ο Μπόρχες και τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα – μέρος δεύτερο»
Βιβλιογραφία
- Borges, J. L. «Tlön, Uqbar, Orbis Tertius». Στο Άπαντα τα Πεζά – τόμος Ι, Μυθοπλασίες , σελ. 131 (μτφρ. Α. Κυριακίδης). 9η έκδοση, Πατάκης, Αθήνα, 2026.
- Borges, J. L. «Περί της Ακριβείας εν τη Επιστήμη». Στο Άπαντα τα Πεζά – τόμος Ι, Και τα λοιπά, σελ. 113 (μτφρ. Α. Κυριακίδης). Στο Άπαντα τα πεζά. 9η έκδοση, Πατάκης, Αθήνα, 2026.
- Μαυρόπουλος, Α. «Βαθιά μάθηση και μεγάλα γλωσσικά μοντέλα». Κεφάλαιο 2 στο: Τεχνητή Νοημοσύνη: Άνθρωπος, Φύση, Μηχανές. Εκδόσεις Τόπος, Αθήνα, 2024, 1η έκδ., 384 σ. ISBN 978-960-499-486-1. https://www.toposbooks.gr/contents/books_details.php?nid=936
- Borges, J. L. «Αποσπασματικές Μαγείες του Δον Κιχώτη» (μτφρ. Α. Κυριακίδης). Στο Διερευνήσεις. Ύψιλον, Αθήνα, 1990.
- Borges, J. L. «Η Βιβλιοθήκη της Βαβέλ». Στο Άπαντα τα Πεζά – τόμος Ι, Μυθοπλασίες , σελ. 191 (μτφρ. Α. Κυριακίδης). 9ηέκδοση, Πατάκης, Αθήνα, 2026.
- Moore, C. G. «Το Εξάγωνο και ο Χρησμός» («The Hexagon and the Oracle»). Substack, 5 Μαΐου https://christophergmoore294240.substack.com/p/the-hexagon-and-the-oracle
- Egginton, W. «Borges and Heisenberg converged on the slipperiness of language». Aeon. https://aeon.co/essays/borges-and-heisenberg-converged-on-the-slipperiness-of-language
- Borges, J. L. «Φούνες ο Μνήμων». Στο Άπαντα τα Πεζά – τόμος Ι, Μυθοπλασίες , σελ. 221 (μτφρ. Α. Κυριακίδης). 9ηέκδοση, Πατάκης, Αθήνα, 2026.
