«Θα ’ρθει μια μέρα που θ’ αφήσω αυτό τον φόβο πίσω μου […]
Και θα ξυπνήσω απ’ το βαθύ, απ’ το μεγάλο λήθαργο
που με κρατάει μακριά σου, παγωμένο και βουβό
θα είναι μια μέρα γιορτινή όταν θα έρθω να σε βρω».
Παύλος Παυλίδης, «Θα ’ρθει μια μέρα»[1]
«Περάσατε πολλές και μεγάλες θλίψεις που διάβηκαν τώρα πια. […]
Αναρωτηθήκατε, όμως, αν οι μεγάλες αυτές θλίψεις δεν διαπεράσανε το εσώτερο Είναι σας; Αν δεν αλλάξατε, σεις, κάπου, σε κάποιο σημείο της υπόστασής σας, την ώρα που ήσαστε θλιμμένος; […]
Γιατί, τις στιγμές αυτές, κάτι Καινούργιο σταλάζει εντός μας, κάτι Άγνωστο μας διαπερνά· δειλή και τρομαγμένη η ψυχή μας βουβαίνεται, όλα μέσα μας παραμερίζουν, βαθιά γαλήνη απλώνεται και το καινούργιο, το άγνωστο, ορθώνεται στη μέση σιωπηλό. […]
Η στιγμή αυτή όπου το Αύριο σταλάζει εντός μας, είναι πολύ κοντύτερα στη ζωή από εκείνη την άλλη στιγμή, όπου το Αύριο μας έρχεται μέσα στον θόρυβο, τυχαία και μοιραία λες, σα να μας το επιβάλλουν απέξω».
Rainer Maria Rilke, Γράμματα σ’ έναν νέο ποιητή[2]
«Η πιο θερμή ελπίδα αφυπνίζεται στην κατάσταση της βαθύτερης απελπισίας»
Μπιουγκ-Τσουλ Χαν, Το Πνεύμα της ελπίδας[3]
Στις 25 Σεπτεμβρίου εγκαινιάστηκε η νέα ατομική έκθεση του Ανδρέα Καλλή «Το μέλλον του παρελθόντος»στην γκαλερί Art Seen στη Λευκωσία, σε επιμέλεια της Μαρίας Στάθη. Η έκθεση εντάσσεται στο συνεπές επιμελητικό πρόγραμμα της γκαλερί, η οποία από το 2015 έχει διαμορφώσει μια διακριτή και ουσιαστική παρουσία στη σύγχρονη εικαστική σκηνή της Κύπρου. Μέσα από συνεργασίες με καλλιτέχνες από την Κύπρο και το εξωτερικό, στηρίζει τον πειραματισμό και την παραγωγή νέων έργων, εμπλουτίζοντας την εκθεσιακή της δραστηριότητα με εκδόσεις και συζητήσεις. Είχα τη χαρά να πλαισιώσω την έκθεση με ένα κείμενο και να την επισκεφθώ από κοντά. Η συνεργασία μου με τον εικαστικό ξεκίνησε το 2022, με τη γλυπτική εγκατάσταση Happy Few στον αρχαιολογικό χώρο της Αμαθούντας στη Λεμεσό, και έκτοτε παρακολουθώ την εξέλιξη της δουλειάς του. Ακολουθούν κάποιες σκέψεις με αφορμή τα έργα της έκθεσης και την εμπειρία της επίσκεψής μου.
Το παρελθόν δεν παραμένει ποτέ εκεί όπου το αφήσαμε. Επιστρέφει μεταμορφωμένο, ως ενεργή ύλη που διαπερνά το παρόν: στην επανάληψη μιας χειρονομίας, στο οικείο που αίφνης αποκαλύπτει μια άλλη όψη, στις άμυνες που έχουν προσκολληθεί στην ίδια μας την ταυτότητα, αλλά και σε όσα δεν έχουν ακόμη πραγματωθεί. Ο τίτλος Το μέλλον του παρελθόντος συμπυκνώνει ένα χρονικό παράδοξο: ό,τι έμεινε ανεπίλυτο εξακολουθεί να δρα στο παρόν και, ακριβώς γι’ αυτό, παραμένει ανοιχτό σε μια νέα έκβαση. Το αίσθημα του εγκλεισμού ριζώνει στην αδυναμία απομάκρυνσης από εκείνο που μας προστατεύει και ταυτόχρονα μας πληγώνει. Μέσα στην ίδια αυτή αμφιθυμία, ωστόσο, αρχίζει να διαμορφώνεται και η δυνατότητα της μετακίνησης.
Ο Καλλή, μέσα από μια βαθιά και επιτακτική ανάγκη να συνομιλήσει, να μελετήσει και να αναμετρηθεί με τον εαυτό του, στράφηκε στην τέχνη ως μέσο καταγραφής και ως εργαλείο μετουσίωσης της προσωπικής του διερεύνησης. Σε αυτή τη νέα ενότητα έργων εξετάζει πώς εγκλωβιζόμαστε σε επαναλαμβανόμενα μοτίβα άγχους, φόβου, αμφιβολίας και συνήθειας, αλλά και πώς μπορούμε να κινηθούμε προς την αλλαγή, προς μια νέα αρχή.
Ο μακρόστενος εκθεσιακός χώρος της Art Seen υποστηρίζει τη δραματουργία της έκθεσης, λειτουργώντας ως αλληγορικό πεδίο «καταβύθισης». Η διαδρομή αρχίζει με το The Famous Black Ribbon (2026), ένα μπαλόνι αιωρείται και περιστρέφεται γύρω από τον άξονά του, ενώ μια μαύρη κορδέλα περιπλέκεται γύρω του, παρατείνοντας την ένταση ανάμεσα στην επιθυμία της ανόδου και στη συγκράτηση. Η κυκλική κίνηση μετατρέπει την υπόσχεση διαφυγής σε επαναφορά στο ίδιο σημείο. Η αιώρηση αποκτά έτσι μια διπλή σημασία: το αντικείμενο αποδεσμεύεται από το έδαφος, αλλά παραμένει δεσμευμένο στην τροχιά του. Πιστός στον πυρήνα της εικαστικής του γλώσσας, η οποία αναπτύσσεται μέσα από τη συνύπαρξη αντιθετικών εννοιών και αισθήσεων, ο Καλλή επαναφέρει εδώ το μπαλόνι, όπου η μαύρη κορδέλα λειτουργεί ως δεσμός που αναστέλλει τη φυγή του.
Επάνω σε μια λιτή, αυστηρή μεταλλική βάση ασημί απόχρωσης, δύο μεγάλα, μαύρα, πλουμιστά φτερά, τοποθετημένα αντικριστά, ανοιγοκλείνουν αργά, αποκαλύπτοντας και αποκρύπτοντας έναν «αχινό», ένα γλυπτικό ομοίωμα του μικρού θαλάσσιου ζώου, με ιδιαίτερα έντονες και μακριές άκανθες. Ο αχινός μπορεί να διαβαστεί εδώ ως σύμβολο μιας ευαίσθητης και πληγωμένης ψυχής που προστατεύεται πίσω από ένα σκληρό και απειλητικό κέλυφος. Το έργο Το μυστικό της εξομολόγησης (2026) παραπέμπει σε αυτή τη δυσπρόσιτη περιοχή του εαυτού μας, την οποία αποκρύπτουμε επιμελώς από τον εξωτερικό κόσμο. Η κίνηση των φτερών δίνει στην αποκάλυψη και στην απόκρυψη έναν αργό, επαναλαμβανόμενο ρυθμό.
Το μέταλλο, τόσο ως υλικό όσο και ως χρωματική ποιότητα, σε συνδυασμό με το μαύρο, κυριαρχεί ως δομικό και αισθητικό στοιχείο στο ισόγειο της έκθεσης. Μια διαφορετική ένταση εισάγει το μικρών διαστάσεων —και μοναδικό— ζωγραφικό έργο σε αλουμίνιο, Treasure, Use, Landscape (2026). Η φωτεινή περιοχή του ουρανού, οι μικρές μορφές των πουλιών και η πυκνή, σκοτεινή βλάστηση στο κάτω μέρος συγκροτούν μια εικόνα στην οποία το άνοιγμα συνυπάρχει με την αίσθηση ενός ορίου.
Στο βάθος του εκθεσιακού χώρου, στα συμβολικά «έγκατα της ψυχής», βρίσκεται το έργο Los enamorados(2026). Στο κινητικό αυτό γλυπτό, ένα φτερό και ένα μαχαίρι πλησιάζουν το ένα το άλλο, χωρίς ποτέ να έρχονται σε επαφή. Μια άσκηση λεπτής, σχεδόν χειρουργικής ισορροπίας εκτυλίσσεται μπροστά από μια στιλβωμένη μεταλλική σφαίρα, τοποθετημένη στον τοίχο, στο ύψος των ματιών και ανάμεσα στα δύο κινούμενα στοιχεία. Εδώ, ο παρατηρητής αντικρίζει την αντανάκλασή του, τον ίδιο του τον εαυτό. Η αναμέτρηση με τον εαυτό εμπεριέχει συχνά και τη σχέση με τον Άλλο. Η αντίληψη για τον εαυτό μας και η συναισθηματική μας ισορροπία συχνά διαμορφώνονται και μέσα από το βλέμμα των τρίτων, είτε στο ευρύτερο κοινωνικό πεδίο είτε στην ιδιωτική σφαίρα, στο πλαίσιο της συνύπαρξής μας με τον ερωτικό Άλλο. Στη σημερινή εποχή είμαστε διαρκώς δικτυωμένοι, όμως είμαστε πράγματι συνδεδεμένοι; Όταν ο Άλλος μετατρέπεται σε αντικείμενο ικανοποίησης των αναγκών μας και επιβεβαίωσης ενός διογκωμένου Εγώ, το κρίσιμο ερώτημα της ουσιαστικής σύνδεσης παραμένει ανοιχτό. Πόσο συχνά επιλέγουμε από φόβο να κρατούμε τα μάτια μας κλειστά απέναντι στον έρωτα, ως ζωτική σχέση με τον Άλλο, ως εμπειρία που μας καλεί να υπερβούμε τον εαυτό μας;
Στο πιο μύχιο σημείο αυτής της εσωτερικής διερεύνησης, διαβάζω ένα καίριο ερώτημα: σε ποιο βαθμό οι περιορισμοί και οι συμβάσεις που αναδύονται σε κάθε σχέση με τον Άλλο μάς δεσμεύουν, πού χαράσσονται τα όρια και πώς η ίδια η σχέση προϋποθέτει τη διαρκή διαπραγμάτευση αυτής της δυναμικής; Αναδεικνύεται έτσι η ανάγκη υπέρβασης του εαυτού, αλλά και της προσδοκίας ή της επιθυμίας που προσδένονται σε ένα αντικείμενο ή ένα ενδοκοσμικό γεγονός. Εκεί όπου ο Καλλή αναζητά την «ελευθερία», εγώ διαβάζω την ελπίδα. Η ελευθερία μπορεί, ωστόσο, να εσωκλείει τον δικό της καταναγκασμό, υποτασσόμαστε οικειοθελώς και με ποικίλους τρόπους σε δεσμεύσεις και πειθαναγκασμούς. Η ελπίδα είναι κίνηση αναζήτησης, μια προσπάθεια προσανατολισμού προς κάτι καινούργιο, άγνωστο, απρόβλεπτο.
Πριν ο επισκέπτης μεταβεί στον επάνω όροφο, συναντά το Erophile (2025), στο οποίο ένα φτερό χτυπά ανεπαίσθητα μια γυάλινη καρδιά. Τι αντίκτυπο μπορεί να έχει το άγγιγμα ενός φτερού σε μια καρδιά που παραμένει σκληρή, παρότι το ίδιο της το υλικό είναι εύθραυστο; Η επιμονή της τρυφερότητας απέναντι στη συναισθηματική ακαμψία, η επιθυμία της επαφής και η αβεβαιότητα της ανταπόκρισης προσφέρουν γόνιμες δυνατότητες ανάγνωσης.
Ωστόσο, παρά την ποιητική δύναμη της σύλληψης του έργου, στον συγκεκριμένο χώρο θα προτιμούσα την τοποθέτηση των μεγάλων ζωγραφικών έργων του Καλλή σε αλουμίνιο, όπου το τοπίο αποκτά τη δύναμη μιας εσωτερικής αναταραχής.
Οι γκρίζες και οι υποκίτρινες τονικότητες κρατούν την εικόνα στο όριο μιας μεταβολής. Σε αυτά, σκούρες, πυκνές πινελιές συσσωρεύονται στο κάτω μέρος της επιφάνειας, ενώ ψηλότερα ο ουρανός ανοίγει σε ένα διάχυτο, ωχρό φως. Οι μικροσκοπικές μορφές πουλιών διασχίζουν αυτή την αμφίβολη φωτεινότητα, μετέωρες ανάμεσα στη διάλυση και στη συγκρότηση ενός σμήνους. Η παρουσία τους θα μπορούσε να προετοιμάσει τον θεατή για το έργο που ακολουθεί.
Η μετάβαση, μέσω της σκάλας, στον επάνω όροφο του εκθεσιακού χώρου σηματοδοτεί το πέρασμα προς μια αίσθηση απελευθέρωσης. Εκεί δεσπόζει το έργο Το Πνεύμα της Ελπίδας (2026), μια μεγάλη μεταλλική κατασκευή, αναρτημένη από την οροφή, όπου κινούμενες μηχανικές ράβδοι με φτερά στα άκρα τους προσομοιάζουν στο πέταγμα των πουλιών. Το πλήθος των λεπτών μεταλλικών στοιχείων, οι διαδοχικές θέσεις των φτερών και οι μεταξύ τους αποστάσεις συνθέτουν ένα σμήνος χωρίς συμπαγή σώματα. Η δυναμική της κατασκευής έγκειται στην ορατότητα του μηχανισμού της. Το βάρος του μετάλλου και η ελαφρότητα των φτερών συνυπάρχουν, διατηρώντας την ένταση ανάμεσα στην κατασκευή και στην αίσθηση της αιώρησης. Κάθε ζεύγος φτερών αποδίδει με τρόπο αφαιρετικό ένα πουλί. Η μορφή των μηχανικών πουλιών εδώ αποδομείται ακόμα περισσότερο από ό,τι στην ατομική έκθεση Unfulfilled Journey (Σπίτι της Κύπρου, Αθήνα, άνοιξη 2024). Σε αντίθεση με εκείνη την ενότητα, εδώ τα πουλιά αποδεσμεύονται από τις βαριές βάσεις και αντί να δείχνουν καθηλωμένα φαίνεται να ταξιδεύουν «αδέσμευτα» προς τον ανοιχτό ορίζοντα.
Η εγκατάσταση μεταφέρει την ένταση από το μεμονωμένο αντικείμενο στο σύνολο του χώρου και δίνει στην ελπίδα αισθητηριακή υπόσταση. Η επανάληψη —που στο μπαλόνι της εισόδου κρατούσε την κίνηση μέσα σε μια κλειστή τροχιά— γίνεται εδώ ρυθμός ενός ανοίγματος. Η τριβή των μεταλλικών στοιχείων παράγει έναν ήχο που θυμίζει το κελάηδισμα ενός σμήνους, προσδίδοντας στη μηχανική πτήση μια απρόσμενη ζωντάνια.
Ιδιαίτερα ευφυής είναι η επιλογή του πορτοκαλί φωτισμού, που δίνει στον χώρο την αίσθηση μιας μεταιχμιακής ώρας, ανάμεσα στη χαραυγή και στο δειλινό, ενισχύοντας την ένταση και τη συγκινησιακή φόρτιση της εγκατάστασης. Σε σύγκριση με τον πιο ουδέτερο φωτισμό του ισογείου, εδώ το φως συμμετέχει ουσιαστικά στην εμπειρία του έργου. Δεν είναι σαφές αν η μέρα αρχίζει ή τελειώνει. Αυτή η αμφίβολη φωτεινότητα ανακαλεί, για μένα, το ωχρό φως που ζωγραφίζει ο Καλλή στο μοναδικό έργο της έκθεσης σε αλουμίνιο.
Μια ευτυχής σύμπτωση περιμένει τον επισκέπτη που θα βρεθεί στην γκαλερί την ώρα του λυκόφωτος, όταν τα πουλιά συγκεντρώνονται στο μεγάλο δέντρο στη Μακαρίου, έξω από τον εκθεσιακό χώρο. Τότε το μεταλλικό «κελάηδισμα» των εσωτερικών πουλιών ενώνεται με τις φωνές των έξω. Για λίγες στιγμές, οι δύο ήχοι συμπλέκονται και η εγκατάσταση μοιάζει να συνεχίζεται πέρα από το υαλοστάσιο. Η συσσωρευμένη εσωτερική ένταση αλλάζει φορά.
Η ονειροπόληση του μέλλοντος «αναγγέλλεται» μέσα από τα έργα Daylight dreams I, II, III (2026), μονοτυπίες με χρυσό σμάλτο σε χαρτί που συνοδεύουν την εγκατάσταση. Με στοχαστική διάθεση, ο Καλλή μεταφέρει σε αυτά μικρές «αναλαμπές» από τις οικείες διαδρομές του στο τοπίο του γενέθλιου τόπου του, την Κύπρο, στιγμές κατά τις οποίες, όπως ο ίδιος ομολογεί, έχει τη δυνατότητα να «χάνεται». Οι γαλάζιες και οι γαιώδεις χρωματικές περιοχές αφήνουν ορατές εκτάσεις του λευκού χαρτιού. Το τοπίο εμφανίζεται αποσπασματικά, χωρίς να καταλαμβάνει ολόκληρη την επιφάνεια ή να κλείνει σε μια αυτάρκη εικόνα. Αυτά τα κενά επιτρέπουν στο βλέμμα να συνεχίσει εκεί όπου η μορφή σταματά, παρατείνοντας με διαφορετικά μέσα το άνοιγμα που δημιουργεί η εγκατάσταση. Μέσα στην εσωτερική, μοναχική αυτή πορεία, τα έργα συγκροτούν έναν φαντασιακό χώρο προσωρινής απομάκρυνσης από τους περιορισμούς του παρόντος. Στα ονειρικά αυτά τοπία διακρίνω μια ουτοπική διάθεση, την προσδοκία ενός άλλου τόπου.
Ο Καλλή, μέσα από τον προσωπικό του αναστοχασμό, υπερβαίνει το ατομικό και θέτει ερωτήματα που αγγίζουν μια κοινή εμπειρία εγκλωβισμού και επιθυμίας για αλλαγή. Υπό αυτή την έννοια, από το Εγώ περνάμε στο Εμείς. Μέσα σε μια πραγματικότητα πολλαπλών, αλληλένδετων κρίσεων, όπου ο ορίζοντας της ζωής συχνά συρρικνώνεται στην ανάγκη της επιβίωσης, η ελπίδα μπορεί να αποκτήσει και πολιτική διάσταση. Η προσωπική αναζήτηση του Καλλή για μια νέα αρχή συναντά, στη δική μου ανάγνωση, την ελπίδα ότι ένα διαφορετικό μέλλον μπορεί ακόμη να γίνει πεδίο διεκδίκησης. Στην πιο δυνατή στιγμή αυτής της διαδρομής, το παρελθόν αποκτά μια άλλη συνέχεια: ό,τι μας συγκροτεί παραμένει παρόν, αλλά παύει να προδιαγράφει αμετάκλητα την πορεία μας.
Τέλος, η επίσκεψη στην Κύπρο επεφύλασσε και άλλη μία ωραία έκπληξη: την έκθεση «Συνύπαρξη: Α. Τάσσος – Χαμπής» στο Δημοτικό Μουσείο Χαρακτικής Χαμπή στη Λευκωσία, σε επιμέλεια των Γιάννη Μπόλη και Γιώργου Τσαγγάρη. Η παράλληλη παρουσίαση των δύο χαρακτών φωτίζει τη σχέση δασκάλου και μαθητή, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι ιστορικές δοκιμασίες της Ελλάδας και της Κύπρου διαπερνούν το έργο τους. Στον Τάσσο, οι μορφές των εργαζομένων και των ανθρώπων της υπαίθρου, η αντίσταση και οι λαϊκοί αγώνες συνδέουν τη χαρακτική με μια σταθερή ιδεολογική τοποθέτηση. Στο έργο του Χαμπή, η εισβολή, η προσφυγιά και η επιθυμία της επιστροφής συναντούν τη μνήμη της καθημερινής ζωής, τις ιστορίες και τις παραδόσεις του τόπου του. Η συγγένειά τους αναδεικνύεται τόσο στην εικαστική γλώσσα όσο και στην πεποίθηση ότι η τέχνη μπορεί να μιλήσει άμεσα για όσα πληγώνουν και όσα εμψυχώνουν τον άνθρωπο.
Η έκθεση εντάσσεται στη συνεπή δράση του Μουσείου για τη γνωριμία του ευρύτερου κοινού με τη χαρακτική, την ιστορία και τις τεχνικές της. Οι εκθέσεις, οι εκπαιδευτικές δράσεις και η επαφή με τα υλικά και τις διαδικασίες της χάραξης συνεχίζουν την προσπάθεια του Χαμπή να μοιραστεί αυτή την τέχνη με τον κόσμο. Στα εγκαίνια είχα την τύχη να παρακολουθήσω τη γλαφυρή και περιεκτική ξενάγηση του Γιάννη Μπόλη. Η γνώση, η αμεσότητα και η ζωντάνια της αφήγησης, κρατούσε καθηλωμένο το πολυπληθές κοινό που με δυσκολία χωρούσε στις αίθουσες του Μουσείου.
Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στον πλούσιο και εξαιρετικό κατάλογο, με το εκτενές φωτογραφικό υλικό, τις αναπαραγωγές των έργων και τα αναλυτικά, τεκμηριωμένα και οξυδερκή κείμενα του Γιάννη Μπόλη. Η έκδοση παρατείνει ουσιαστικά την εμπειρία της επίσκεψης, προσφέροντας τη δυνατότητα μιας πιο συστηματικής προσέγγισης της καλλιτεχνικής πορείας των δύο δημιουργών και των ιστορικών συνθηκών μέσα στις οποίες διαμορφώθηκε το έργο τους.
Και στις δύο βραδιές των εγκαινίων, η μεγάλη προσέλευση του κόσμου συνάντησε τη φροντισμένη, πλούσια και γενναιόδωρη φιλοξενία των διοργανωτών.
Νίκη Παπασπύρου, ιστορικός τέχνης και επιμελήτρια εκθέσεων
Πληροφορίες
Ανδρέας Καλλή – «Το μέλλον του παρελθόντος»
Art Seen, Λεωφόρος Μακαρίου Γ΄ 66Β, Λευκωσίαα
Επιμέλεια: Μαρία Στάθη
Διάρκεια: 25 Σεπτεμβρίου-6 Νοεμβρίου 2026
Ωράριο: Δευτέρα, Τετάρτη και Παρασκευή 16:00-19:00, Σάββατο 11:00–13:00. Επισκέψεις και κατόπιν συνεννόησης.
Τηλ.: +357 22006624
Πληροφορίες εδώ
«Συνύπαρξη: Α. Τάσσος – Χαμπής»
Δημοτικό Μουσείο Χαρακτικής Χαμπή, Αμμοχώστου 55-59, Λευκωσία
Επιμέλεια: Γιάννης Μπόλης, Γιώργος Τσαγγάρης
Διάρκεια: 23 Σεπτεμβρίου 2026-24 Ιουλίου 2027
Ωράριο: Τετάρτη-Σάββατο. Σεπτέμβριος-Απρίλιος: 10:00-13:00 και 15:00-17:00
Μάιος-Ιούλιος: 10:00-13:30 και 17:00-19:00
Είσοδος ελεύθερη
Τηλ.: +357 22496930
Πληροφορίες εδώ
[1] Παύλος Παυλίδης, «Θα ’ρθει μια μέρα», στο Ιστορίες που ίσως έχουν συμβεί, Παύλος Παυλίδης & B-Movies (Inner Ear Records, 2013), αρ. 12, 2:49’.
[2] Rainer Maria Rilke, Γράμματα σ’ ένα νέο ποιητή, πρόλ. Franz Xaver Kappus, μτφρ. Μάριος Πλωρίτης, 13η έκδ., Αθήνα, Ίκαρος, 2006, όγδοη επιστολή, Flädie, 12 Αυγούστου 1904, σσ. 85-101, ειδικά σ. 85, σ. 86, σ. 88.
[3] Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν, Το πνεύμα της ελπίδας: Κατά της κοινωνίας του φόβου, μτφρ. Βασίλης Τσαλής, Αθήνα, Opera, 2026, σ.15.
