Όταν θέλεις να πεις τα πάντα, συνήθως δε λες τίποτα, της Άννας Μυκονιάτη*

Escape Room. Ανδρέας Αγγελιδάκης
«Εκθέτω στα Giardini μήπως μ ’αλλοτριώνει; Μπάτσοι- γουρούνια- δoλοφόνοι»

Το ελληνικό περίπτερο στη Βενετία εμφανίζεται κάθε φορά σαν μια υπόσχεση μεγαλείου σε μια χώρα που έχει πάψει να πιστεύει στις υποσχέσεις. Ανάμεσα στην επιθυμία για διεθνή ορατότητα και στην εσωτερική πίεση της «εθνικής αφήγησης», το περίπτερο λειτουργεί συχνά ως πεδίο όπου η καλλιτεχνική πρόθεση συναντά, αναπόφευκτα, τις προσδοκίες ενός συστήματος που είναι ήδη φορτισμένο. Φέτος, το project του Ανδρέα Αγγελιδάκη δεν αποφεύγει αυτή την ένταση· αντίθετα, την ενσωματώνει ως υλικό της ίδιας του της σκηνογραφίας, επιχειρώντας να μετατρέψει την υπερχείλιση νοημάτων σε εμπειρία χώρου.

Η ιδέα του Escape Room, μιας εθνικής αφήγησης ως πλατωνικού σπηλαίου, club, αρχείου και glitch ταυτόχρονα,  είναι θεωρητικά γοητευτική, όμως στην πράξη το έργο μοιάζει να λειτουργεί σε κατάσταση διαρκούς υπερδιέγερσης.

Από την είσοδο κιόλας, η σκηνογραφία εντυπωσιάζει: οι μαλακές κολώνες μοιάζουν με  αρχαιότητες που κουράστηκαν να σηκώνουν συμβολισμούς αιώνων και απλώς λύγισαν ελαφρά, ενώ οι φωτισμένες ασπίδες ΜΑΤ τυλιγμένες σε αλυσίδες δίνουν στην όλη εμπειρία μια αίσθηση ότι μπαίνεις σε δυστοπικό sex dungeon. Είναι αδιαμφησβήτητα ένα περιβάλλον που ξέρει να παράγει εικόνα — ίσως υπερβολικά καλά. Γιατί όσο προχωράς, η πυκνότητα των αναφορών δεν ανοίγει τον χώρο αλλά τον συμπιέζει. Πλάτωνας, ελληνική ιστορία, τραύμα, αντίσταση, φασισμός, pop κουλτούρα, queer θεωρία, εθνικά σύμβολα, προσωπικές μνήμες — όλα συνυπάρχουν. Υπήρχαν στιγμές που οι αναφορές έρχοντουσαν με τέτοια ταχύτητα ώστε η εμπειρία θύμιζε ένα είδος πολιτισμικού doomscrolling: γκουγκλάρεις το Σπήλαιο του Πλάτωνα και μετά από είκοσι λεπτά καταλήγεις στον Ζακ Κωστόπουλο, τη Βάσω Κατράκη και σε κάποιο obscure οικογενειακό lore του Ταρκόφσκι χωρίς να θυμάσαι πώς έφτασες εκεί.

Η έννοια του “εθνικού ως προσωπικού”, που θεωρητικά θα μπορούσε να λειτουργήσει ως άξονας, μάλλον χάνεται μέσα στην επιθυμία για συμπερίληψη. Το αποτέλεσμα είναι μια εμπειρία έντονη αλλά ασφυκτικά συμπιεσμένη, που σε κρατά σε εγρήγορση χωρίς πάντα να σου δίνει χρόνο να κατασταλάξεις.

Αυτό το μοτίβο δεν αφορά μόνο το συγκεκριμένο έργο, αλλά παραπέμπει σε έναν γνώριμο τρόπο παραγωγής ελληνικών συμμετοχών σε διεθνείς διοργανώσεις: μια υπερσυγκέντρωση νοημάτων και αναφορών που γεννιέται από την ανάγκη να ειπωθούν όλα ταυτόχρονα, σαν να μην υπάρχει περιθώριο επιλογής ή αποσιώπησης. Και κάπου εκεί εμφανίζεται η πιο άβολη αναδίπλωση στην περίπτωση του Escape Room: ένα περίπτερο που βρίθει πολιτικών αναφορών, αλλά καταλήγει να λειτουργεί σε καθεστώς σχεδόν αποπολιτικοποιημένης υπερέκθεσης, όπου το πολιτικό δεν αρθρώνεται ως θέση αλλά διαχέεται ως ατμόσφαιρα. Το αποτέλεσμα είναι λιγότερο ρήξη και περισσότερο μια αισθητικά ελεγχόμενη υπερένταση, που μοιάζει να εμπιστεύεται τη φόρμα της κριτικής περισσότερο από την ίδια την κριτική της φόρμας. Κάπου ανάμεσα στην πρόθεση και στην υλοποίηση επανέρχονται και οι γνωστές εντάσεις και απογοητεύσεις που ούτε φέτος έλειψαν από την ελληνική συμμετοχή (#κούρασες #itsjustart) μέσα σε ένα σύστημα διαρκών προσδοκιών που αντιμετωπίζει τη Μπιενάλε σαν αποκορύφωμα καριέρας, κάτι που στην πράξη σπάνια επιβεβαιώνεται.

Στην τελική του διάσταση, το έργο αποκτά μια σχεδόν αναπόφευκτη performative επέκταση. Όσο πυκνώνει η εμπειρία μέσα στον χώρο, άλλο τόσο πυκνώνει (για εμάς που ξέρουμε πρόσωπα και πράγματα) και η αίσθηση ότι αυτό που βλέπεις δεν είναι απλά ένα εθνικό περίπτερο, αλλά ένα σύστημα σχέσεων που ενεργοποιείται ταυτόχρονα γύρω του. Στα εγκαίνια, αυτό έγινε ακόμη πιο καθαρό: θερμές αγκαλιές, παγωμένα χαμόγελα, inside jokes, γέλια και οικειότητες που επιτελούνται όσο διαρκεί το prosecco στο χέρι. Όλα αυτά σχημάτιζαν ένα άτυπο layer του έργου, που παράγεται μέσα από την ίδια του την κοινωνική συνθήκη και το επαναπλαισιώνει, κάνοντάς το τελικά εξίσου αυτοαναφορικό με τον χώρο της τέχνης που το φιλοξενεί.