Μύθοι, απομυθοποίηση και δημιουργοί στην κοινωνιολογία των τεχνών.

Ψηλαφώντας θέματα του τόμου Μπαλτζής, Α., & Τσέτσος, Μ. (επιμ.) (2025).  Κοινωνιολογία της τέχνης. Ανθολογία κειμένων. Αθήνα: Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα.

γράφει ο

Άκης Ορφανός

Κοινωνιολόγος, M.Sc., Ph.D.

Εισαγωγικές παρατηρήσεις

Το βιβλίο που επιμελούνται οι Αλέξανδρος Μπαλτζής και Μάρκος Τσέτσος, Κοινωνιολογία της τέχνης. Ανθολογία κειμένων, έρχεται να καλύψει ένα πολύ σημαντικό κενό στο συγκεκριμένο πεδίο της κοινωνιολογίας της τέχνης, ή των τεχνών όπως αναφέρουμε στις Διεθνείς Εταιρείες Κοινωνιολογίας και στην Ελληνική Κοινωνιολογική Εταιρεία (ΕΚΕ). Ένα κενό που αφορά κείμενα, συγγραφείς, προσεγγίσεις και έρευνες και καλύπτεται εν μέρει από τις μεταφράσεις των αναλύσεων του Pierre Bourdieu και της Nathalie Heinich στα ελληνικά.

Τα πεδία των τεχνών γνωρίζουν μια κοινωνιολογική άνθιση τα τελευταία 15-20 χρόνια μέσα από τις έρευνες, τη διδασκαλία και τις εκδόσεις του Αλέξανδρου Μπαλτζή, του Νίκου Παναγιωτόπουλου, του Μάρκου Τσέτσου, του Νίκου Φωτόπουλου, όπως και της Χριστίνας Καρακιουλάφη για τα εργασιακά και την επισφάλεια στις παραστατικές τέχνες, αλλά και άλλων συγγραφέων, μεταφραστών/στιων, διδασκόντων/ουσών. Παράλληλα έχουμε την εμφάνιση δύο μεταπτυχιακών προγραμμάτων σπουδών στα πεδία της Εφαρμοσμένης και Κλινικής Κοινωνιολογίας και Τέχνης (Πανεπιστήμιο Αιγαίου και Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας) και Φιλοσοφίας και Κοινωνιολογίας των Τεχνών και του Πολιτισμού (ΕΚΠΑ). Το 2025 εκδόθηκαν και δύο συλλογικοί τόμοι ο ένας με τίτλο Δημιουργικές τομές. Με επίκεντρο τις κοινωνιολογίες τεχνών και πολιτισμού στην Ελλάδα. Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Δίσιγμα, που είχα τη χαρά και τιμή να επιμεληθώ και ο δεύτερος για τα εργασιακά των καλλιτεχνών: Καρακιουλάφη, Χ., Θεοδοσίου, Α., Μπαλτζής, Α., Τσιουλάκης, Γ., & Κόκκινου, Χ. (επιμ.) (2025). Επισφάλεια πάνω και κάτω από τη σκηνή: κριτικές προσεγγίσεις της εργασίας στις παραστατικές τέχνες.

Mύθοι και απομυθοποίηση

Μέσα από το βιβλίο ήρθα αντιμέτωπος με προκλήσεις και ερωτήματα, με κείμενα που γνώριζα πολύ καλά, άλλα που είχα διαβάσει και άλλα που έμαθα μέσα από την άοκνη εργασία των δύο επιμελητών του Αλέξανδρου Μπαλτζή και του Μάρκου Τσέτσου. Παρακάτω θα αναφερθώ σε τέσσερις μύθους (α-δ) σχετικά με την κοινωνιολογία των τεχνών, που θεωρώ ότι η Ανθολογία βοηθά στο να πραγματευτούμε και να αποκαθηλώσουμε.

α. Η κοινωνιολογία δεν έχει πολύ βάθος στη διερεύνηση της τέχνης.

Στο εισαγωγικό της βιβλίο, η Nathalie Heinich (2014[2004]), μας δείχνει ότι η κοινωνιολογική διερεύνηση της τέχνης έχει περισσότερο από έναν αιώνα ζωής. Μάλιστα περνά από τρεις φάσεις κατά την ίδια, με διαδοχική μετατόπιση του κέντρου βάρους: στην κοινωνική αισθητική, στην κοινωνική ιστορία και στην ερευνητική κοινωνιολογία της τέχνης. Η Heinich (2014, 2015) θα δείξει τα επίπεδα διερεύνησης από το έργο τέχνης και τους δημιουργούς, ως τις (δια)μεσολαβήσεις και την πρόσληψη των τεχνών.

Στην ανθολογία κειμένων που έχουμε στα χέρια μας το βάθος και η έκταση της κοινωνιολογικής γνώσης κορυφώνεται. Oι θεματικές αφορούν και τα τέσσερα προαναφερόμενα πεδία (δημιουργοί → κοινό). Επιπλέον, αγγίζει ζητήματα εθνολογίας, αισθητικής, αισθητικών συμβόλων, συλλογικής δράσης, συστημάτων ανταμοιβών, ιδεολογίας, ταξινομήσεων, μεσαζόντων, εργασίας κ.α.

Σε αυτά αξίζει να προσθέσουμε σημαντικές εκδόσεις σχετικά με την κοινωνική οργάνωση της δημιουργίας, παραγωγής, διανομής, αξιολόγησης και κατανάλωσης των τεχνών (Kirchberg & Zembylas, 2025). Επιπλέον, ανάλυση υπάρχει και για το πώς οι κοινωνιολόγοι βλέπουν τις τέχνες, μέσα από την κριτική κοινωνιολογία, τη συμβολική διαντίδραση και τη θεωρία κοινωνικών συστημάτων (Strandvad, van den Hoogen, & Reyes, 2025).

β. Η κοινωνιολογία δεν έχει σύγχρονες θεωρίες για τις τέχνες μετά την πολύ σημαντική συμβολή των Bourdieu, Elias, Becker κ.α.

Σε αυτό το σημείο αξίζει να αναφέρουμε ότι η κοινωνιολογία έχει και ιστορικό βάθος και σύγχρονη και επίκαιρη ανάλυση για τους κόσμους των τεχνών. Αξίζει να σκεφτούμε διαδοχικά:

– Τις προσεγγίσεις και αναλύσεις της Nathalie Heinich (2025, 2015, 2014, 1996) με επίκεντρο τον πραγματισμό, την έρευνα και την κοινωνιολογία, με άμεση ή έμμεση κριτική διάθεση στον Bourdieu.

– Τις αναλύσεις της Vera Zolberg (2025, 1997, 1990) για την κοινωνιολογία της τέχνης και του πολιτισμού, την τέχνη του περιθωρίου, τα μουσεία, τη μνήμη και την ανάμνηση.

– Τις προσεγγίσεις του Antoine Hennion (2025, 2015) ιδιαιτέρως για τη μεσολάβηση στην τέχνη και στη μουσική, μέσα από περάσματα από τους κλασικούς της κοινωνιολογίας (Durkheim), τη μελέτη του καλλιτεχνικού αντικειμένου, την κοινωνική ιστορία και τη θεωρία της μεσολάβησης.

– Τις αναλύσεις του Richard Peterson για τη μουσική, του Paul DiMaggio για τον ρόλο των θεσμών και των ιδρυμάτων στο σχηματισμό της υψηλής κουλτούρας. Χαρακτηριστικά είναι τα κείμενα που αποτυπώνονται στην Ανθολογία.

– Τις προσεγγίσεις της Anne Bowler (2025, 1991) για την πρωτοπορία, τα κινήματα της ιστορικής πρωτοπορίας, τη μεθοδολογία, την τέχνη και τα άσυλα.

– Την έρευνα της Victoria Alexander (σημαντικού μέλους του ερευνητικού δικτύου των τεχνών RN02-Sociology of the Arts της Ευρωπαϊκής Κοινωνιολογικής Εταιρείας -ESA) για τη χρηματοδότηση των μουσείων, τις πολιτικές για τον πολιτισμό, την οπτική κουλτούρα και τις τοπικές κοινωνίες κ.α. Για τις περιπτώσεις των Bowler και Alexander, χαρακτηριστικό είναι το κείμενο (2025) που συμπεριλήφθηκε στην Ανθολογία. 

– Το έργο της Diana Crane για την πρωτοπορία στην τέχνη, το ένδυμα και τη μόδα.

Σημαντικά κείμενα των παραπάνω συγγραφέων, περιλαμβάνονται στην Ανθολογία. Επίσης, αξίζει να αναφέρουμε ότι οι περισσότεροι/ες συγγραφείς που μόλις αναφέρθηκαν είναι εν ζωή.

γ. Μπορεί η κοινωνιολογία να μιλάει για τα έργα τέχνης;

Πρόκειται για ένα ερώτημα που θέτει και απαντά με ολόκληρο κεφάλαιο και η Heinich (2014). Σε αυτήν την κορυφογραμμή, θα βρούμε προσεγγίσεις της ίδιας, όπως και των Péquignot, Bourdieu, Zolberg & Cherbo, Passeron, Castelnuovo κ.α.

Στην Ανθολογία απαντάται το ερώτημα με πολύ σημαντικά κείμενα όπως αυτά του Pitirim A. Sorokin, των Richard A. Peterson και N. Anand, των Anne Bowler και Victoria Alexander. Επομένως, το ζήτημα θα απαντηθεί έμπρακτα, μέσα από άρθρα που έχουν τη σημασία τους στο πεδίο.

δ. Μπορεί η κοινωνιολογία να μιλάει για τους δημιουργούς και την παραγωγή; 

Εδώ βρισκόμαστε στην πρώτη προκατάληψη στην οποία αναφέρεται και το κείμενο του Bourdieu (2025[1984]) που περιλαμβάνεται στην Ανθολογία και θέτει θεμελιώδη ζητήματα για την κοινωνιολογία των δημιουργών. Σε αυτό θα αναφερθούμε στη συνέχεια.

Στο ίδιο θέμα θα βρούμε την πολύ ενδιαφέρουσα οριοθέτηση της Nathalie Heinich (2014) που αναφέρεται στο έργο της Moulin, του Bourdieu, του Becker, του Elias και του δικού της. Διαμορφώνεται μια επιμέρους ταξινόμηση στο πεδίο των δημιουργών, μέσα από διαφορετικές κοινωνιολογικές οπτικές (κοινωνικής μορφολογίας, κυριαρχίας, αλληλεπίδρασης και ταυτότητας).

Ποιος και ποια δημιούργησαν τους / τις δημιουργούς..

Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να επιμείνω στο θέμα των δημιουργών όπως αποτυπώνεται στην Ανθολογία, μέσα από την επιλογή πολύτιμων κειμένων, με θεμελιώδη σημασία για το πεδίο.

Πρόκειται για τρεις προσεγγίσεις που συμπυκνώνουν διαφορετικές οπτικές στο πεδίο των δημιουργών. Εδώ ας μου επιτραπεί μια τροποποίηση των όρων που θέτει η Heinich. Πρόκειται για την κοινωνιολογία της αλληλεπίδρασης, την κριτική προσέγγιση, την κοινωνιολογία της ταυτότητας.

Τρία κείμενα για την τέχνη ως συλλογική δράση (Becker), τη δημιουργία των δημιουργών (Bourdieu) και τον van Gogh (Heinich) που μας επιτρέπουν να προχωρήσουμε σε αυτή την κατεύθυνση. Θα παραμείνουμε στα δύο πρώτα.

α. Η τέχνη ως συλλογική δράση και οι κόσμοι της τέχνης

Το κείμενο του Howard Becker (2025[1974]) αποτελεί θεμελιώδες σημείο για την ανάπτυξη του στοχασμού του για την τέχνη ως συλλογική δράση και το πέρασμα στους κόσμους της τέχνης. Οι τελευταίοι ξεκινούν να οριοθετούνται στο εν λόγω κείμενο και αναπτύσσονται περαιτέρω στο ομότιτλο βιβλίο του Becker (1982).

Ο ίδιος ο κατατάσσει την έρευνά του σε μια ανοιχτή παράδοση σχετικιστική, σκεπτική και δημοκρατική (Becker, 1982). Ενδιαφέρεται για τη σύλληψη, τη δημιουργία και την αντίληψη του έργου, καθώς και για τις δεξιότητες και τις κατηγορίες παραγωγών (Ορφανός, 2024). Ο Becker αποτυπώνει την καλλιτεχνική εμπειρία ως συλλογική, συντονισμένη και ετερόνομη (Heinich, 2014). Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει στο σημαντικό κείμενό του: «[..] ο καλλιτέχνης εργάζεται στο κέντρο ενός δικτύου συνεργαζόμενων ανθρώπων, των οποίων το σύνολο της δουλειάς είναι απαραίτητο για το τελικό αποτέλεσμα». (Becker, 2025[1974]: 145-6).

Έτσι, η ομάδα εργασίας αποτελείται από τους καλλιτέχνες και το προσωπικό υποστήριξης (support personnel). Αυτή η διάκριση έχει ιδιαίτερη σημασία για την οπτική του Becker όπως και η έννοια της σύμβασης.

Τα άτομα που συνεργάζονται για την παραγωγή ενός έργου τέχνης, συνήθως δεν αποφασίζουν για όλα κάθε φορά από την αρχή. Αντίθετα, στηρίζονται σε προηγούμενες συμφωνίες (Becker, 2025: 149).

Στους κόσμους της τέχνης, η παραγωγή του έργου τέχνης μέσα από τη συνεργασία, είναι άμεσα συναρτώμενη με τις συμβάσεις (conventions). Αυτές συνδέονται με προηγούμενες συμφωνίες και γίνονται συνήθειες, καθορίζουν τα υλικά, μεταβιβάζουν ιδέες και εμπειρίες, ρυθμίζουν σχέσεις (Becker, 2025). Oι συμβάσεις θέτουν περιορισμούς στους καλλιτέχνες, είναι ενταγμένες σε περίπλοκα αλληλεξαρτώμενα συστήματα και μια μικρή αλλαγή μπορεί να φέρει ποικίλες τροποποιήσεις σε άλλες δραστηριότητες (Becker, 2025). Η ρήξη του έργου με τις ισχύουσες συμβάσεις, αυξάνει τον κόπο του καλλιτέχνη και μειώνει την κυκλοφορία του έργου.

Κατά τον Becker οι αλλαγές στην τέχνη εμφανίζουν ομοιότητες με τις πολιτικές και επιστημονικές επαναστάσεις κι εδώ γίνεται αναφορά στον σημαντικό έργο του Thomas Kuhn (1997). Η επίθεση σε συμβάσεις δεν σημαίνει μόνο μια διαφοροποίηση από τα ισχύοντα, αλλά μια επίθεση κακόγουστη, βάρβαρη, απέναντι στις δομές και στην αισθητική που πηγάζει από αυτές (Becker, 2025).

Συνοψίζοντας σχετικά με την περίπτωση του Becker, αξίζει να αναφέρουμε ότι η τέχνη αφορά περισσότερο μια συλλογική δραστηριότητα, παρά ένα παράγωγο μιας μοναχικής ιδιοφυΐας (Crane, 2007). 

Παράλληλα, στο όριο των κόσμων της τέχνης τίθεται το ζήτημα της αναγνώρισης: 

«…οι κόσμοι της τέχνης καθορίζουν τα όρια της αποδεκτής τέχνης, αναγνωρίζοντας εκείνους τους οποίους μπορούν να αφομοιώσουν ως καλλιτέχνες που δικαιούνται πλήρη συμμετοχή και αρνούμενοι την ιδιότητα του μέλους σε άλλους» (Καρακιουλάφη, 2022: 50).

β. Οι δημιουργοί των δημιουργών (1984/1993/2025)

Το σύντομο κείμενο ξεκινά με τη ρήση του Pierre Bourdieu (2025[1984]) ότι η κοινωνιολογία και η τέχνη δεν ταιριάζουν καλά μεταξύ τους ή δε συμβιβάζονται εύκολα, δεν κάνουνε χωριό, όπως έχει εύστοχα μεταφραστεί στην Ανθολογία (La sociologie et l’art ne font pas bon ménage).

Ο Bourdieu ξεκινάει προσεγγίζοντας την πρώτη προκατάληψη, ότι η κοινωνιολογία δεν μπορεί να ασχολείται με την παραγωγή της τέχνης. Ο ίδιος θα υποστηρίξει την παράλληλη εξέταση του χώρου των παραγωγών και του χώρου των καταναλωτών, έτσι ώστε να μπορεί η κοινωνιολογία να ασχοληθεί με την παραγωγή των αξιών και να κατανοήσει την παραγωγή (Bourdieu, 2025).

Ο Bourdieu θα αναφερθεί και στη δεύτερη προκατάληψη: Η Κοινωνιολογία με τη χρήση της στατιστικής θεωρείται ότι υπονομεύει και συνθλίβει, ισοπεδώνει και μειώνει την καλλιτεχνική δημιουργία (Bourdieu, 2025). Σε αυτό το σημείο ο Bourdieu ασπάζεται την κριτική απέναντι στην αναγωγιστική κοινωνιολογία, ιδιαίτερα στο λογοτεχνικό πεδίο. Μας λέει ότι εδώ, η κοινωνιολογία της τέχνης και της λογοτεχνίας ξεχνάει ότι το καλλιτεχνικό πεδίο έχει δικούς του νόμους, παραδόσεις, στελέχωση και ιστορία (σχετική αυτονομία). 

H Nathalie Heinich προσδιορίζει την προσέγγισή του Bourdieu ως κοινωνιολογία της κυριαρχίας (2014). Είναι μια προσέγγιση που έχει κριτικό και εξηγητικό προσανατολισμό σε σχέση με την έρευνα των παραγωγών της τέχνης. Η ίδια αναφέρεται σε αυτό που ο Bourdieu ονομάζει ως κοινωνικές κατασκευές που έχουν οι παραγωγοί και την απομυθοποίηση των καθιερωμένων πεποιθήσεων. Μάλιστα η Heinich σημειώνει ότι με αυτόν τον τρόπο η προσέγγισή του Bourdieu καταλήγει στην ενοχοποίηση ή αυτονεχοποίηση των δημιουργών που την αποδέχονται και την υιοθετούν (Heinich, 2014: 98).

Αν διαβάσουμε προσεκτικά το κείμενο και το έργο του Bourdieu, βλέπουμε μια πιο συνολική αντίληψη της παραγωγής και κατανάλωσης της τέχνης, στην οποία επιδρούν πολλαπλοί κοινωνικοί παράγοντες (Ορφανός, 2024).

Η ανάλυση του Bourdieu μπορεί να δώσει και σήμερα κατευθύνσεις και έδαφος για έρευνα και ανάλυση του καλλιτεχνικού πεδίου. Όπως αναφέρει στο σημαντικό κείμενό του, η κοινωνιολογία των πολιτιστικών έργων πρέπει να έχει ως αντικείμενο το σύνολο των σχέσεων (αντικειμενικών αλλά και με τη μορφή αλληλεπιδράσεων) ανάμεσα στους καλλιτέχνες και τους άλλους καλλιτέχνες και, επιπλέον, το σύνολο των παραγόντων, που εμπλέκονται στην παραγωγή του έργου ή, τουλάχιστον, της κοινωνικής του αξίας (κριτικοί, διευθυντών αιθουσών τέχνης, χορηγοί κτλ) (Bourdieu, 2025: 225). Συνεχίζοντας στο κείμενο, ο ίδιος θα τοποθετήσει την κοινωνιολογία των έργων στο πεδίο της πολιτιστικής παραγωγής, αλλά και στη σχέση του πεδίου παραγωγής και του πεδίου της κατανάλωσης.

Αν επικεντρωθούμε στην πλευρά της παραγωγής, συναντάμε την πολύ ενδιαφέρουσα έννοια της έξης (habitus). Η τελευταία αναφέρεται τόσο στις κοινωνικές συνθήκες παραγωγής του δημιουργού ως κοινωνικού υποκειμένου (οικογένεια, κοινωνικός περίγυρος κ.α.) και ως παραγωγού (εκπαίδευση, σπουδές, επαγγελματικές επαφές και δικτύωση κ.α.). Την ίδια στιγμή, επιρροή ασκούν οι απαιτήσεις και οι περιορισμοί που εγγράφονται στην κοινωνική θέση του δημιουργού, στο πεδίο της καλλιτεχνικής παραγωγής (Bourdieu, 2025).

Ένας όρος που συνδέεται με τα παραπάνω είναι η ελεύθερη κουλτούρα (”la culture libre” / “extra curricular culture”) που σχετίζεται με πρακτικές και δράσεις (πολλές φορές της οικογένειας), αποτελεί πολύ σημαντική έκφανση του πολιτισμικού κεφαλαίου, την οποία το σχολείο δεν διδάσκει, αλλά προϋποθέτει και αξιολογεί (Θάνος & Τόλιος, 2013). Μάλιστα, η κατανομή της γίνεται με άνισους όρους και επηρεάζει βαθιά τη μετέπειτα ζωή τους στην εκπαίδευση, τις σπουδές και τη σταδιοδρομία, έχοντας συνήθως υψηλή απόδοση σε συμβολικό επίπεδο (Bourdieu & Passeron, 1993; Bourdieu, 2002).

Επομένως, η ανάλυση του Bourdieu σε αυτό το κείμενο, όπως και στους Κανόνες της τέχνης (2006) και στα σεμινάρια για τη συμβολική επανάσταση στην τέχνη του Manet (2017), αποτελούν πυξίδα για να αντιληφθούμε την παραγωγή της τέχνης, πάντα σε συνάρτηση με την κατανάλωση, όπως και τα πεδία που (δια)μεσολαβούν.

Αντί επιλόγου

Ο τόμος είναι πολύτιμη και εκτεταμένη παρουσίαση των πεδίων της κοινωνιολογίας των τεχνών. Έχει έκταση, πληρότητα και πρωτοτυπία για τα ελληνικά δεδομένα, και νομίζω ότι αξίζει να αποτυπωθεί και στα αγγλικά ως συλλογή κειμένων.

Μας δίνει όλο το βάθος και την έκταση των φαινομένων των τεχνών και των κοντινών πεδίων υπό κοινωνιολογική σκοπιά. Το μόνο που θα προσέθετα ως οπτική θα ήταν αυτή του Z. Bauman (2002) από το βιβλίο η Μετανεωτερικότητα και τα δεινά της, όπου σε δύο κείμενα αναφέρεται στη σύγχρονη τέχνη και το νόημά της, όπως και στην πρωτοπορία. Τα κείμενα αυτά βέβαια έχουν ήδη μεταφραστεί, όμως το βιβλίο του Bauman είναι εκτός κυκλοφορίας.

Τα κείμενα της Ανθολογίας κινούνται σε όλα τα επίπεδα ανάλυσης από την παραγωγή στην κατανάλωση. Περιλαμβάνουν πολλές διαφορετικές και αντιθετικές οπτικές, από την κριτική ματιά στον πραγματισμό.

Είναι πολύτιμο εργαλείο για προπτυχιακούς, μεταπτυχιακούς φοιτητές και φοιτήτριες, ερευνητές και ερευνήτριες γιατί τους φέρνει σε άμεση επαφή με κείμενα που δεν είχαν μεταφραστεί ξανά. Η επιλογή των κειμένων, η εισαγωγή, η επιμέλεια, η μετάφραση είναι ιδιαίτερα ποιοτικές και αξιόλογες και τα κείμενα αξίζουν να διαβαστούν και να μελετηθούν σε βάθος.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Ελληνόγλωσσες

– Alexander, V. & Bowler, A. (2025). Σκάνδαλο και το έργο της τέχνης: Το γυμνό σε μια αισθητικά προσανατολισμένη κοινωνιολογία των τεχνών. Στο Μπαλτζής, Α. & Τσέτσος, Μ. (επιμ.) (2025). Κοινωνιολογία της τέχνης. Ανθολογία κειμένων. Αθήνα: Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα.

– Bauman, Z. (2002). Μετανεωτερική τέχνη, ή το ανέφικτο της αβανγκάρντ. Στο Bauman, Z. (2002). Η μετανεωτερικότητα και τα δεινά της. Αθήνα: Ψυχογιός.

– Bauman, Z. (2002). Το νόημα της τέχνης και η τέχνη του νοήματος. Στο Bauman, Z. (2002). Η μετανεωτερικότητα και τα δεινά της. Αθήνα: Ψυχογιός.

– Becker, H. (2025[1974]). Η τέχνη ως συλλογική δράση. Στο Μπαλτζής, Α. & Τσέτσος, Μ. (επιμ.) (2025). Κοινωνιολογία της τέχνης. Ανθολογία κειμένων. Αθήνα: Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα.

– Bourdieu, P. (2025). Μα ποιος δημιούργησε τους «δημιουργούς»;. Στο Μπαλτζής, Α. & Τσέτσος, Μ. (επιμ.) (2025). Κοινωνιολογία της τέχνης. Ανθολογία κειμένων. Αθήνα: Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα.

– Bourdieu, P. (2006). Οι κανόνες της τέχνης. Γένεση και Δομή του Λογοτεχνικού Πεδίου. Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκη.

– Bourdieu, P. (2002). Διακριση. Κοινωνικη Κριτικη Της Καλαισθητικης Κρισης. Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκης.

– Bourdieu, P. & Passeron, J. Cl. (1993). Οι κληρονόµοι. Οι φοιτητές και η κουλτούρα (εισαγωγή: Νίκος Παναγιωτόπουλος, μετάφραση: Νίκος Παναγιωτόπουλος, Μαρία Βιδάλη). Αθήνα: Καρδαµίτσας.

– Elias, N. (2006). Μότσαρτ: το πορτραίτο μιας μεγαλοφυΐας. Αθήνα: Ίνδικτος.

– Θάνος, Θ. & Τόλιος, Ε. (2013). Εκπαιδευτικές- πολιτιστικές πρακτικές των γονέων και κοινωνική προέλευση. Επιστημονική Επετηρίδα Παιδαγωγικού Τμήματος Νηπιαγωγών Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 6, 54-89. Ανακτήθηκε από: https://doi.org/10.12681/jret.757 στις 27/01/2024.

– Heinich, N. (2025). Το φαινόμενο van Gogh. Στο Μπαλτζής, Α. & Τσέτσος, Μ. (επιμ.) (2025). Κοινωνιολογία της τέχνης. Ανθολογία κειμένων. Αθήνα: Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα.

– Heinich, N. (2015). Το παράδειγμα της σύγχρονης τέχνης. Δομές μιας καλλιτεχνικής επανάστασης. Αθήνα: Πλέθρον.

– Heinich, N. (2014). Κοινωνιολογία της τέχνης. Αθήνα: Πλέθρον.

– Hennion, A. (2025). Ο μεσάζων ανάμεσα στην παραγωγή και την κατανάλωση: ο παραγωγός δημοφιλούς μουσικής. Στο Μπαλτζής, Α. & Τσέτσος, Μ. (επιμ.) (2025). Κοινωνιολογία της τέχνης. Ανθολογία κειμένων. Αθήνα: Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα.

– Καρακιουλάφη, Χ., Θεοδοσίου, Α., Μπαλτζής, Α., Τσιουλάκης, Γ., & Κόκκινου, Χ. (επιμ.) (2025). Επισφάλεια πάνω και κάτω από τη σκηνή: κριτικές προσεγγίσεις της εργασίας στις παραστατικές τέχνες. Ιωάννινα: Εκδόσεις Ισνάφι.

– Καρακιουλάφη, Χ. (2022). Οι εργάτες της τέχνης. Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήσης.

– Καρακιουλάφη, Χ. (2012). «Είναι και τέχνη και επάγγελμα»: προσλήψεις της καλλιτεχνικής εργασίας – το παράδειγμα των ηθοποιών στην Ελλάδα. Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, τ. 137.

– Kuhn, T. (1997). Η δομή των επιστημονικών επαναστάσεων. Αθήνα: Σύγχρονα Θέματα.

– Μπαλτζής, Α. & Τσέτσος, Μ. (επιμ.) (2025). Κοινωνιολογία της τέχνης. Ανθολογία κειμένων. Αθήνα: Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα.

– Ορφανός, Π. (επιμ.) (2025). Δημιουργικές τομές. Με επίκεντρο τις κοινωνιολογίες τεχνών και πολιτισμού στην Ελλάδα. Θεσσαλονίκη: Δίσιγμα.

– Ορφανός, Π. (2024). Συνεργατικές τροχιές. Κοινωνιολογίες της τέχνης και του πολιτισμού και η περίπτωση των δημιουργών του Blind Date. Θεσσαλονίκη: Δίσιγμα.

– Παναγιωτόπουλος, Ν. & Βιδάλη, Μ. (2019). Libido artistica. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

– Φωτόπουλος, Ν. (2020). Μέρες αδέσποτες …στο σιδερένιο νησί. Όψεις και κοινωνιολογικές προεκτάσεις της ποιητικής του Χρήστου Θηβαίου. Αθήνα: Μετρονόμος.

Ξενόγλωσσες

– Bauman, Z. (1997a). Postmodern Art, or the Impossibility of the Avant-garde. In Bauman, Z. (1997). Postmodernity and its Discontents. Cambridge: Polity Press.

– Bauman, Z. (1997b). The Meaning of Art and the Art of Meaning. In Bauman, Z. (1997). Postmodernity and its Discontents. Cambridge: Polity Press.

– Becker, H. (1982). Art Worlds. Berkeley and Los Angeles: University of California Press.

– Becker, H. (1974). Art As Collective Action. American Sociological Review. Vol. 39, No. 6. (Dec., 1974), pp. 767-776.

– Bourdieu, P. (2017). Manet. A symbolic revolution. Cambridge: Polity.

– Bowler, Α. (1991). Politics as Art: Italian Futurism and Fascism. Theory and Society. Vol. 20, No. 6 (Dec., 1991), pp. 763-794

– Heinich, N. (1996). The Glory of van Gogh: An Anthropology of Admiration. Princeton University Press.

– Hennion, A. (2015). The Passion for Music: A Sociology of Mediation. London & New York: Routledge.

– Kirchberg, V., & Zembylas, T. (2025). The Social Organization of Arts – A Theoretical Compendium. Vienna and Bielefeld: mdwPress.

– Menger, P-M., (2006). Artistic Labor Markets: Contingent Work, Excess Supply and Occupational Risk Management. In Handbook of the Economics of Art and Culture. vol. 1, Elsevier, pp 765-811.

– Strandvad, S.M., van den Hoogen, Q.L., & Reyes, M. (2025). Sociology about Art: An Introduction to How Sociologists Study the Arts. Oxon & New York: Routledge.

– Zolberg, V. & Cherbo, J. M. (eds.) (1997). Outsider Art: Contesting Boundaries in Contemporary Culture. Cambridge & New York: Cambridge University Press.

– Zolberg, V. (1990). Constructing a Sociology of the Arts. Cambridge & New York: Cambridge University Press.