Επιμελητικό κείμενο της έκθεσης Servare Intaminatum

Κλιματική Κρίση- Από το αόρατο στο ορατό

ή πως να αναπαραστήσεις το αδιανόητο

Επιμελητικό κείμενο: Δημήτρης Τρίκας*

Να φανταστείς, μέχρι τώρα νομίζαμε ότι το χειρότερο έχει συμβεί…

Ο Άλαν Γουάισμαν (Alan Weisman) στο μπεστ σέλερ του «Η Γη χωρίς εμάς», προτείνει ένα νοητικό πείραμα ώστε να κατανοήσουμε το κλιματικό παρόν μας: «Ας υποθέσουμε ότι το χειρότερο έχει συμβεί. Η εξαφάνιση του ανθρώπου είναι ένα τετελεσμένο γεγονός… Ας φανταστούμε τον κόσμο ύστερα από την ξαφνική μας εξαφάνιση… Θα έχουμε αφήσει άραγε κάποιο αχνό αλλά ανθεκτικό σημάδι στο σύμπαν; … Πόσο πιθανό είναι η Γη χωρίς εμάς, αντί να αναστενάζει εκπέμποντας ένα βαθύ βιολογικό σημάδι ανακούφισης, να αισθάνεται λύπη για την απώλεια μας;»

Klajdi Tsano, Ενδιάμεσος χώρος

Η Κλιματική Αλλαγή ως αποτύπωμα του συστήματος παραγωγής

Η κλιματική κρίση δεν είναι απλώς ένα φυσικό φαινόμενο· είναι μια διαρθρωτική κρίση που αντικατοπτρίζει τις ανισότητες του παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος. Πρόκειται για το πιο ηχηρό και ορατό σύμπτωμα ενός τρόπου ανάπτυξης που βασίζεται στην υπερκατανάλωση, την εκμετάλλευση φυσικών πόρων και την εκμετάλλευση των ανθρώπων, ειδικά των φτωχότερων και πιο περιθωριοποιημένων πληθυσμών του πλανήτη. Η κλιματική κρίση δεν αφορά μόνο τις αυξανόμενες θερμοκρασίες ή τις ακραίες καιρικές συνθήκες, αλλά είναι μια πολιτική, κοινωνική και οικονομική κρίση που αναδεικνύει την αδυναμία του καπιταλιστικού μοντέλου να αντιμετωπίσει τις συνέπειες της υπερβολικής παραγωγής και κατανάλωσης.

Η έκθεση «Servare Intaminatum. Κλιματική Κρίση- Από το Αόρατο στο Ορατό», στο Αστεροσκοπείο Αθηνών, καλεί τους επισκέπτες να αναγνωρίσουν και να επανεξετάσουν την ίδια αυτή αόρατη κρίση, όχι μόνο ως περιβαλλοντική καταστροφή, αλλά ως απόρροια των πολιτικών και οικονομικών συστημάτων που κυριαρχούν στον πλανήτη. Η σύνθεση του ανθρώπινου και φυσικού κόσμου δεν είναι ποτέ αυτονόητη. Αντίθετα, οι αλληλεξαρτήσεις του ανθρώπου με τη φύση αποδεικνύονται σύνθετες και ασταθείς. Ο χώρος του Αστεροσκοπείου, που παρακολουθεί και ερευνά τον πλανήτη από την αρχή της σύγχρονης αστρονομίας, παρέχει το κατάλληλο πεδίο για να κατανοήσουμε τα αποτελέσματα αυτής της αλληλεπίδρασης: η κλιματική αλλαγή είναι αποτέλεσμα του ανθρώπινου εγωισμού και της εκμετάλλευσης του περιβάλλοντος.

Η κλιματική αλλαγή δεν είναι μόνο γεωφυσική ή φυσική καταστροφή, αλλά έχει και πολιτικές και κοινωνικές προεκτάσεις. Το σύστημα που την προκαλεί είναι το ίδιο σύστημα που επιτρέπει την υπερκατανάλωση στις ανεπτυγμένες χώρες και την περιθωριοποίηση των φτωχότερων πληθυσμών στον πλανήτη. Στο έργο τους, καλλιτέχνες και στοχαστές από διάφορα μέρη του πλανήτη, αναλύουν αυτή την αδιέξοδη κατάσταση και την αδυναμία των κυβερνήσεων και της διεθνούς κοινότητας να αντιστρέψουν την πορεία της καταστροφής.

Πανουκλιά Ελένη, mnemonic garden, 2025

Μια Διπλή Εικόνα: Το Δέρμα της Γης και τα Σκουπίδια του Σύμπαντος

Φανταστείτε τις εικόνες: Ο πλανήτης μεταλλάσσεται. Το «δέρμα» της Γης- η επιφάνεια όπου η ζωή αναπνέει, κινείται και συνυπάρχει- μετατρέπεται σταδιακά σε έναν απέραντο σκουπιδότοπο. Πλαστικά, τοξικά κατάλοιπα, χημικά ίχνη και ενεργειακά απόβλητα διαπερνούν εδάφη, ύδατα και ατμόσφαιρα. Την ίδια στιγμή, έξω από την προστατευτική μεμβράνη της ατμόσφαιρας, το Σύμπαν γύρω από τη Γη γεμίζει επίσης σκουπίδια: διαστημικά απορρίμματα, θραύσματα δορυφόρων, ίχνη μιας ανθρώπινης δραστηριότητας που αρνείται να αναγνωρίσει όρια. Αυτή η διπλή εικόνα- Γη και διάστημα ως συνεχές πεδίο απόβλητων- ως πραγματικότητα δεν είναι απλώς τεχνολογικής ή περιβαλλοντικής φύσης. Είναι βαθιά πολιτισμική και εν τέλει πολιτική συνθήκη ή αλλιώς, συστημική επιλογή. Οι δυστοπικές εικόνες στις οποίες έχει συνηθίσει να καταφεύγει ο άνθρωπος σαν συνέπεια της υπαρξιακής αγωνίας για την επιβίωση του είδους, παίρνουν πια την υφή και το ύφος του εν εξελίξει γεγονότος.

Στο σημείο αυτό θα πρέπει να εισάγουμε στο στοχασμό μας δύο θεμελιώδεις έννοιες: το παράσιτο και το απόβλητο. Το παράσιτο προσκολλάται, τρέφεται από το σώμα που το φιλοξενεί και, εάν δεν συναντήσει όρια, το εξαντλεί. Το απόβλητο, από την άλλη, αποτελεί το μόνιμο ίχνος μιας κουλτούρας που οργανώνεται γύρω από την υπερπαραγωγή, την απόσπαση και τη λήθη.

Ο Michel Serres, στο έργο του Το Παράσιτο (1980), επαναπροσδιορίζει ριζικά την έννοια του παράσιτου, αποσπώντας την από τη στενή βιολογική της σημασία και μετατρέποντάς την σε ένα γενικό σχήμα σχέσεων, ανταλλαγών και εξουσίας. Το παράσιτο, για τον Serres, δεν είναι απλώς εκείνος που τρέφεται εις βάρος ενός άλλου σώματος, αλλά εκείνος που παρεμβάλλεται σε μια σχέση, διακόπτει μια ροή, εισάγει θόρυβο και, ταυτόχρονα, αναδιοργανώνει το σύστημα μέσα στο οποίο δρα. Το παράσιτο τρέφεται χωρίς να ανταποδίδει, καταλαμβάνει χώρο χωρίς να παράγει ισορροπία, επιβιώνει μετατοπίζοντας το κόστος της ύπαρξής του αλλού.

Αυτή η έννοια αποκτά ιδιαίτερη σημασία στο πλαίσιο της κλιματικής κρίσης. Ο σύγχρονος άνθρωπος- και κυρίως το κυρίαρχο οικονομικό και τεχνολογικό σύστημα- μπορεί να ιδωθεί ως παράσιτο του πλανήτη: προσκολλημένος στα οικοσυστήματα, απορροφώντας ενέργεια, ύλη και χρόνο, ενώ ταυτόχρονα διαταράσσει τις ισορροπίες που καθιστούν δυνατή τη ζωή. Η καπιταλιστική ανάπτυξη λειτουργεί ως παρασιτικός μηχανισμός, όχι λόγω της παραγωγικής διαδικασίας καθαυτής, αλλά επειδή παράγει θόρυβο: απόβλητα, ρύπανση, θερμική ανισορροπία, κοινωνική ανισότητα. Όπως το παράσιτο του Serres, έτσι και το ανθρώπινο σύστημα ανάπτυξης δεν στέκεται έξω από το σώμα που εκμεταλλεύεται· ζει μέσα σε αυτό, εξαρτάται από αυτό και ταυτόχρονα το αποδυναμώνει.

Λόλης Ανδρέας, 2024

Η κρίσιμη συνεισφορά του Serres έγκειται στο γεγονός ότι το παράσιτο δεν είναι απλώς καταστροφικό. Είναι και αποκαλυπτικό. Ο θόρυβος που εισάγει καθιστά ορατές τις κρυφές δομές της σχέσης. Στην κλιματική κρίση, τα ακραία φαινόμενα, οι οικολογικές καταρρεύσεις και οι μεταναστευτικές ροές λειτουργούν ως τέτοιοι «θόρυβοι»: διακόπτουν τη φαντασίωση της κανονικότητας και αποκαλύπτουν την παρασιτική φύση ενός συστήματος που βασίστηκε στην αόρατη εκμετάλλευση της Γης. Υπό αυτή την έννοια, η κλιματική κρίση δεν είναι μόνο το αποτέλεσμα της παρασιτικής σχέσης ανθρώπου- φύσης, αλλά και η στιγμή όπου το παράσιτο γίνεται ορατό στον ίδιο του τον εαυτό. Η παρασιτική λογική όμως δεν εξαντλείται στην οικονομική της διάσταση. Ο Οικοφεμινισμός και ειδικότερα η σκέψη της Vandana Shiva και της Val Plumwood, αποκαλύπτει ότι η ίδια γραμματική κυριαρχίας που εκμεταλλεύεται τη φύση, εκμεταλλεύεται επίσης σώματα, φύλα και λαούς. Η κυριαρχία πάνω στη γη και η κυριαρχία πάνω στη γυναίκα δεν είναι παράλληλα φαινόμενα, είναι η ίδια λογική. Αυτή η διάσταση θα αναπτυχθεί διεξοδικότερα παρακάτω.

Η βιομηχανική και μεταβιομηχανική νεωτερικότητα, υπ΄ αυτό το πρίσμα, μπορεί να διαβαστεί ως πολιτισμός αποβλήτων κι από την άλλη, τα απόβλητα είναι το Αρχείο του τρόπου ζωής, της αντίληψης για τον κόσμο και της σχέσης ανθρώπου- φύσης στην εποχή της νεωτερικότητας. Ό,τι δεν έχει άμεση χρησιμότητα απορρίπτεται, μεταφέρεται αλλού, εξαφανίζεται από το οπτικό πεδίο.

Η έκθεση «Servare Intaminatum. Κλιματική Κρίση- Από το Αόρατο στο Ορατό» επιχειρεί ακριβώς αυτή τη μετατόπιση: να επαναφέρει στο βλέμμα ό,τι συστηματικά αποκρύπτεται και να προκαλέσει ερωτήματα για τις αιτίες της κακοδαιμονίας και τα ανεκτά όρια που χωρίς αυτά η κατάρρευση του πολιτισμού δεν θα πρέπει να αντιμετωπισθεί με την γνωστή εκ των υστέρων έκπληξη αλλά ως δεδομένη κατάληξη της ανθρώπινης ιστορίας. Εν τέλει, μπορούμε άραγε να μετασχηματίσουμε τον θόρυβο σε νέα σχέση, δηλαδή να περάσουμε από την συνθήκη του παρασιτισμού στην αντίστοιχη της συμβίωσης;

Μουρίκη Πανδώρα, Ο αέρας που αναπνέεις

Κλιματική Αλλαγή, Καπιταλισμός και Ιστορική Ευθύνη

Η κλιματική αλλαγή δεν αποτελεί ένα τυχαίο φυσικό φαινόμενο. Είναι το αποτέλεσμα μιας ιστορικά συγκεκριμένης σχέσης ανθρώπου και φύσης, που εδραιώθηκε με την άνοδο του καπιταλισμού και την εκβιομηχάνιση. Όπως υπογραμμίζει ο Dipesh Chakrabarty, η ανθρωπότητα εισέρχεται σε μια νέα γεωλογική συνθήκη, όπου η ανθρώπινη δραστηριότητα λειτουργεί ως πλανητική δύναμη. Η φύση παύει να είναι το σταθερό φόντο της ιστορίας και γίνεται ενεργός παράγοντας, με απρόβλεπτη δράση.

Η καπιταλιστική ανάπτυξη οικοδομήθηκε πάνω στην υπόσχεση της απεριόριστης προόδου. Ωστόσο, αυτή η υπόσχεση βασίστηκε στη συστηματική μετατόπιση του κόστους: από τις μητροπόλεις στην περιφέρεια, από το παρόν στο μέλλον, από τους ισχυρούς στους ευάλωτους. Η οικολογική κρίση αποκαλύπτει τη νεοαποικιοκρατική γεωγραφία του κόσμου, όπου οι χώρες του Παγκόσμιου Νότου επωμίζονται δυσανάλογα τις συνέπειες μιας κρίσης που δεν προκάλεσαν.

Ο Chakrabarty, στο έργο του Κλιματική Αλλαγή και Ιστορία: Τέσσερις Θέσεις (2009), υπογραμμίζει ότι η κλιματική αλλαγή δεν αφορά μόνο την καταστροφή του περιβάλλοντος, αλλά και τη θεμελιώδη αλλαγή στην ιστορία του ανθρώπινου είδους. Όπως εξηγεί, η καπιταλιστική ανάπτυξη και η εκβιομηχάνιση της Δύσης δεν είναι απλά παράγοντες που οδηγούν στην κλιματική αλλαγή, αλλά έχουν δημιουργήσει έναν «καινούργιο» ανθρωπολογικό τύπο, τον άνθρωπο του βιομηχανικού καπιταλισμού, που αναλαμβάνει μια νέα σχέση με τη φύση. Η πρόοδος και η ανάπτυξη της βιομηχανίας και της τεχνολογίας, σύμφωνα με τον Chakrabarty, έχουν οδηγήσει σε μια αποσύνδεση από τη φύση, με την κατανάλωση και την υπερπαραγωγή να κυριαρχούν χωρίς όρια.

Αυτός ο νέος τύπος ανθρώπου, που αναδύεται στον καπιταλισμό, είναι εξολοθρευτικός για τον πλανήτη και τους φυσικούς του πόρους, και καθιστά αδύνατη τη διατήρηση του οικολογικού ιστού που συνδέει τη φύση με τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Ο Chakrabarty εντοπίζει την κλιματική αλλαγή ως την πιο ακραία εκδήλωση αυτής της νέας, καταστροφικής σχέσης με τη φύση. Η υπερκατανάλωση από τις ανεπτυγμένες χώρες και η μεταφορά των συνεπειών της εκβιομηχάνισης και των περιβαλλοντικών ζητημάτων στις χώρες του «Νότου», είναι το θεμέλιο του οικονομικού και πολιτικού συστήματος που ευνοεί την υπερπαραγωγή και τη συσσώρευση πλούτου.

Η έκθεση μας ενσωματώνει αυτή τη διάσταση του προβλήματος, δείχνοντας πώς οι φτωχότεροι πληθυσμοί είναι και αυτοί που επωμίζονται τις μεγαλύτερες συνέπειες της κλιματικής αλλαγής, χωρίς να είναι αυτοί που τη δημιούργησαν. Όπως τονίζει ο Chakrabarty, η κλιματική αλλαγή δεν είναι απλώς το αποτέλεσμα φυσικών διαδικασιών, αλλά το προϊόν της ανθρώπινης ιστορίας και της πολιτικής επιλογής του καπιταλισμού.

Από αυτή τη συνθήκη προκύπτουν εκτός των άλλων και μαζικές μεταναστευτικές ροές. Η κλιματική μετανάστευση δεν είναι εξαίρεση, αλλά δομικό χαρακτηριστικό της εποχής. Ξηρασίες, πλημμύρες, αποσταθεροποίηση οικοσυστημάτων οδηγούν εκατομμύρια ανθρώπους σε αναγκαστική μετακίνηση, συναντώντας συχνά πολιτικές αποκλεισμού και βία στα σύνορα του «ανεπτυγμένου» κόσμου, στρατιωτικοποιημένες πολιτικές και ρατσιστικές αφηγήσεις. Η κλιματική κρίση εν κατακλείδι, παράγει νέες γεωγραφίες εκτοπισμού. Η Ευρώπη και ο Παγκόσμιος Βορράς, που ιστορικά επωφελήθηκαν από την αποικιοκρατική εκμετάλλευση των πόρων, εμφανίζονται απρόθυμοι να αναλάβουν την ευθύνη που τους αναλογεί. Η κλιματική κρίση μετατρέπεται έτσι σε κρίση δημοκρατίας, αλληλεγγύης και πολιτικής φαντασίας.

Εφέογλου Δημήτρης, Δεκαέξι μελέτες για μια καλύβα, 2026

Ο Πόλεμος των Σκουπιδιών και το Διάστημα, ως Νέα Περιφέρεια

Ο Αλεξάντερ Κλαπ, στο Ο Πόλεμος των Σκουπιδιών, αποκαλύπτει τη σκοτεινή υλική υποδομή της παγκοσμιοποίησης: τη διαχείριση των αποβλήτων. Τα σκουπίδια δεν εξαφανίζονται, ούτε ανακυκλώνονται όπως ισχυρίζονται προγράμματα και σχετικές- κυρίως κρατικές- διαφημίσεις· ταξιδεύουν. Στην πραγματικότητα μεταφέρονται από τον Παγκόσμιο Βορρά στον Νότο, από τις ζώνες κατανάλωσης στις ζώνες «θυσίας». Πρόκειται για μια νέα μορφή ιμπεριαλισμού, όπου η ρύπανση και η τοξικότητα λειτουργούν ως εργαλεία εξουσίας.

Eπεκτείνoντας αυτό το σχήμα, αναδεικνύεται το διάστημα ως η επόμενη περιφέρεια. Η συσσώρευση διαστημικών απορριμμάτων αποκαλύπτει ότι η λογική της απόρριψης δεν γνωρίζει όρια. Το Σύμπαν μετατρέπεται σε συνέχεια της γήινης χωματερής, επιβεβαιώνοντας ότι η κρίση δεν αφορά μόνο τη Γη, αλλά το ίδιο το φαντασιακό της ανθρώπινης κυριαρχίας, όπως θα δούμε πιο κάτω αναλυτικότερα.

Η Υπερπαραγωγή προϊόντων και το Διάστημα ως Χωματερή

Η έκθεση αυτή όπως ήδη επισημάναμε, πέρα από την μετάλλαξη του δέρματος της Γης σε σκουπιδότοπο, προτείνει λοιπόν μια δεύτερη, ακόμα πιο ανησυχητική εικόνα: το διάστημα ως χωματερή της Γης. Όταν ο άνθρωπος δεν μπορεί πια να διαχειριστεί τα απόβλητα στη Γη, το διάστημα, ο αχανής χώρος πέρα από την

ατμόσφαιρα, μετατρέπεται σε μια νέα αόρατη χωματερή. Εκατομμύρια κομμάτια απορριμμάτων, που προέρχονται από εκτοξεύσεις δορυφόρων και διαστημικών αποστολών, περιφέρονται γύρω από τη Γη, μολύνοντας έναν νέο «χώρο» που θεωρείται αδέσμευτος από τους περιορισμούς της φυσικής μας πραγματικότητας.

Η επέκταση της ανθρώπινης δραστηριότητας στο διάστημα και η εκτόξευση απόβλητων και τοξικών υλικών στο σύμπαν, παράλληλα με τη συνεχιζόμενη εκμετάλλευση των φυσικών πόρων στη Γη, καταδεικνύει τη συνεχιζόμενη αλαζονεία της ανθρώπινης φυλής απέναντι στη φύση και το σύμπαν. Το διάστημα γίνεται, με τον τρόπο αυτό, όχι μόνο το όριο της ανθρώπινης εξέλιξης, αλλά και η τελευταία αποθήκη για τα απόβλητα του παγκόσμια κυρίαρχου τρόπου παραγωγής στον 20ο και στον 21ο αιώνα.

Ο Bruno Latour, στο έργο του Down to Earth: Politics in the New Climatic Regime (2018), επεκτείνει την έννοια της αποικιοκρατίας και της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης, επισημαίνοντας ότι οι ισχυρές χώρες και οι μεγάλες εταιρίες χρησιμοποιούν τη φύση και τους πόρους της Γης ως «ξένα εδάφη» για να εκμεταλλευτούν και να μεταφέρουν τα απόβλητά τους σε περιοχές εκτός του «προστατευόμενου» κόσμου τους. Το διάστημα, σύμφωνα με τον Latour, αποτελεί πλέον τον τελευταίο εξωγήινο χώρο που εξουσιάζεται από την ανθρώπινη δραστηριότητα, με τις συνέπειες αυτής της εκμετάλλευσης να έχουν ήδη αρχίσει να επηρεάζουν και το ευρύτερο οικοσύστημα.

Κλιάφα Πέγκυ, Blanket of Relief (Φωτογραφία, Χρήστος Φιλιππούσης)

Η Κρίση της Αφήγησης

Ο Amitav Ghosh, στο βιβλίο του Η Μεγάλη Απορρύθμιση, περιγράφει την κλιματική κρίση (και) ως κρίση αφήγησης. Οι κυρίαρχες αφηγηματικές μορφές της νεωτερικότητας- ο ρεαλισμός, η γραμμική πρόοδος, το αυτόνομο υποκείμενο- αδυνατούν να αποδώσουν την κλίμακα και την πολυπλοκότητα της κλιματικής αλλαγής και εν τέλει, κρίσης. Τα ακραία φαινόμενα εμφανίζονται ως «απίθανα», «ανώμαλα», ενώ στην πραγματικότητα αποτελούν τη νέα κανονικότητα.

Η τέχνη καλείται να λειτουργήσει ως εργαστήριο νέων αφηγήσεων. Όχι για να καθησυχάσει, αλλά για να αποσταθεροποιήσει. Να δημιουργήσει μορφές που χωρούν την αβεβαιότητα, τη συλλογική ευθύνη και τη ριζική διασύνδεση ανθρώπινων και μη ανθρώπινων υπάρξεων. Η μετάβαση από το αόρατο στο ορατό είναι ταυτόχρονα αισθητική και πολιτική πράξη.

Πολιτική Εγρήγορση και Καλλιτεχνική Αρνητική Εικόνα

Το ζητούμενο για μας είναι η καλλιτεχνική προσέγγιση της κλιματικής αλλαγής να αναδείξει τις πολιτικές και κοινωνικές της πτυχές, θέτοντας τη σύγχρονη τέχνη στο επίκεντρο της κοινωνικής εγρήγορσης και ενός στοχασμού της αντίστασης. Οι μεγάλες εκθέσεις του τελευταίου αιώνα, που έθεσαν το περιβαλλοντικό ζήτημα και την κλιματική κρίση στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης, προβάλουν τις ευθύνες των καπιταλιστικών συστημάτων και των πολιτικών ελίτ για την υπερκατανάλωση, την υπερπαραγωγή και την περιβαλλοντική καταστροφή. Ο Bruno Latour, στο βιβλίο του Down to Earth (2018), εκφράζει την ανάγκη για μια πολιτική της «επιστροφής στη Γη» και προειδοποιεί για τη σοβαρότητα της οικολογικής κρίσης, επισημαίνοντας πως η πολιτική και η οικονομία πρέπει να επανεξετάσουν την σχέση τους με το φυσικό περιβάλλον, προκειμένου να διασφαλιστεί η βιωσιμότητα της ανθρωπότητας.

Διεθνείς Εκθέσεις και Καλλιτεχνικές Παρεμβάσεις για την Κλιματική Κρίση

Από τις αρχές του 21ου αιώνα, η σύγχρονη τέχνη έχει διαδραματίσει κρίσιμο ρόλο στη διαμόρφωση ενός νέου οικολογικού φαντασιακού. Εκθέσεις όπως:

“The Climate Project” (Tate Modern),
“Critical Zones – Observatories for Earthly Politics” (ZKM, Καρλσρούη, επιμέλεια Bruno Latour),
“Anthropocene” (Haus der Kulturen der Welt, Βερολίνο),
“Broken Nature” (Triennale Milano),

ανέδειξαν παραδειγματικά τη σύνδεση τέχνης, επιστήμης και πολιτικής.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η έκθεση “Critical Zones”, την οποία επιμελήθηκε ο Bruno Latour στη Γερμανία. Η έκθεση πρότεινε την έννοια της «Κρίσιμης Ζώνης» ως το λεπτό στρώμα ζωής που καθιστά δυνατή την ανθρώπινη ύπαρξη. Αντί για την αφηρημένη παγκοσμιότητα της νεωτερικότητας, ο Latour πρότεινε μια πολιτική της εντοπιότητας, της γείωσης και της επιστροφής στη Γη. Η τέχνη, σε αυτό το πλαίσιο, λειτουργεί ως εργαστήριο πολιτικής φαντασίας, όπου τα δεδομένα της επιστήμης μεταφράζονται σε βιωματική εμπειρία.

Η καλλιτεχνική παραγωγή που εξετάζει την κλιματική αλλαγή έχει συνδυάσει την αισθητική και τη διαμαρτυρία, παρουσιάζοντας έργα που αναδεικνύουν τις αθέατες πλευρές του καπιταλιστικού συστήματος και την επιρροή του στη φύση. Στην έκθεση A Planetary Order (2015) του Bruno Latour, η οποία πραγματοποιήθηκε στη Γερμανία, οι επισκέπτες είχαν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν τις συνδέσεις μεταξύ της εκβιομηχάνισης, της καπιταλιστικής υπερπαραγωγής και της οικολογικής καταστροφής. Η έκθεση επιδίωξε να αναδείξει τη διάσταση της «ανθρωπογενούς φύσης» και να επισημάνει την πολιτική διάσταση της οικολογικής κρίσης, η οποία δεν αφορά μόνο τη φύση αλλά και τις ανισότητες που δημιουργεί το σύστημα.

Μια ακόμα σημαντική έκθεση ήταν η The Climate Crisis (2019) στη Νέα Υόρκη, η οποία συγκέντρωσε έργα που κατέκριναν τη σύγχρονη «ανάπτυξη» και υπενθύμιζαν τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην κοινωνία. Αυτές οι εκθέσεις παρουσίασαν την ανάγκη για έναν επαναστατικό τρόπο σκέψης, ο οποίος να αντιμετωπίζει την κλιματική κρίση όχι ως απομονωμένο γεγονός, αλλά ως αναπόσπαστο κομμάτι της κοινωνικής, πολιτικής και οικονομικής πραγματικότητας.

Χαλιορή Έφη, Repeat After Me, 2026

Στρατηγικές Εγρήγορσης: Η Τέχνη ως Πολιτική Αντίσταση

Η τέχνη, ως μέσο κοινωνικής αντίστασης και πολιτικής εγρήγορσης, έχει τη δύναμη να αναδείξει εκείνες τις πλευρές της κοινωνικής και πολιτικής πραγματικότητας που παραμένουν αόρατες ή κρυμμένες από τα κυρίαρχα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Καλλιτέχνες, διανοούμενοι και επιμελητές, όπως οι Latour, Ghosh Chakrabarty, και άλλοι, δεν περιορίζονται στην αισθητική αντανάκλαση των κοινωνικών προβλημάτων, αλλά χρησιμοποιούν τη δουλειά τους ως πολιτική καταγγελία, προσφέροντας στους θεατές τη δυνατότητα να επανεξετάσουν τις προσωπικές τους ευθύνες και τη σχέση τους με τον κόσμο γύρω τους.

Το προαναφερθέν έργο του Amitav Ghosh, Η Μεγάλη Απορρύθμιση. Κλιματική Αλλαγή και το Αδιανόητο (2016), είναι ένα εξαιρετικό παράδειγμα της συνύπαρξης της τέχνης και της πολιτικής. Ο Ghosh υποστηρίζει ότι η κλιματική αλλαγή μας αναγκάζει να αναγνωρίσουμε την «αδιανόητη» πραγματικότητα του κόσμου, που ξεπερνά τις παραδοσιακές αφηγήσεις και το πώς αντιλαμβανόμαστε την ιστορία και τον πολιτισμό. Το έργο του αποκαλύπτει την αλληλεξάρτηση του ανθρώπου με τη φύση και τη σημασία της κοινωνικής και πολιτικής ευθύνης απέναντι στην κλιματική κρίση. Η παρουσία του Ghosh στην πολιτική σκέψη για το κλίμα ενισχύει την αναγκαιότητα να δούμε την κλιματική αλλαγή ως την «ανθρωπογενή» κρίση που είναι: προϊόν του πολιτισμού μας και όχι κάτι το «φυσικό» ή το αναπόφευκτο.

Η έκθεση αυτή θέλει να είναι βαθιά πολιτική. Αναγνωρίζει ότι το μέλλον του πλανήτη εξαρτάται από το κατά πόσο οι κοινωνίες θα είναι έτοιμες να αμφισβητήσουν τις υπάρχουσες συνθήκες και να δράσουν για την οικολογική και κοινωνική αλλαγή. Η καλλιτεχνική πρακτική σε αυτό το πλαίσιο καλείται να θέσει ερωτήματα για την πολιτική βούληση, την αλληλεγγύη και την αντοχή των κοινωνιών απέναντι στις περιβαλλοντικές και κοινωνικές πιέσεις.

Εμμανουηλίδου Ράνια, Lady Oracle, 2026

Φυτά, Κράση και Συμβίωση και στο βάθος Οικοφεμινισμός

Στο Πάνθεον των διανοητών που μας απασχολεί η σκέψη τους, ο Εμανουέλε Κότσια προτείνει μια ριζική μετατόπιση της σκέψης: η ζωή δεν είναι ιδιοκτησία του ανθρώπου, αλλά κοινός χώρος κράσης. Τα φυτά, ως πρωταρχικοί παραγωγοί του κλίματος και της ατμόσφαιρας, αποκαλύπτουν ότι η ύπαρξη είναι πάντα σχέση. Αναπνέουμε αυτό που τα φυτά εκλύουν. Ζούμε μέσα σε ένα συνεχές ανταλλαγής. Ο Κότσια, στο Η Ζωή των Φυτών- Μεταφυσική της Κράσης, προτείνει μια ριζικά διαφορετική οντολογία: τη ζωή ως κράση, ως αδιάκοπη ανάμιξη σωμάτων, στοιχείων και μορφών ύπαρξης. Τα φυτά, ως καθολικοί μεσολαβητές μεταξύ ατμόσφαιρας, εδάφους και ζωής, αποκαλύπτουν ότι η διάκριση ανθρώπου και φύσης είναι μια πολιτισμική κατασκευή.

Η κλιματική κρίση γίνεται έτσι κρίση αντίληψης. Δεν αφορά μόνο την καταστροφή της φύσης, αλλά την κατάρρευση μιας κοσμοαντίληψης που τοποθέτησε τον άνθρωπο εκτός και πάνω από τα οικοσυστήματα. Η κλιματική κρίση καθιστά αυτή την αλήθεια αδιαμφισβήτητη. Δεν υπάρχει εξωτερικότητα. Δεν υπάρχει «φύση» έξω από την κοινωνία. Η τέχνη, μέσα από πρακτικές συμβίωσης, μπορεί να λειτουργήσει ως χώρος όπου αυτή η συνθήκη γίνεται αισθητή και βιώσιμη.

Αυτή η αντίληψη για τη ζωή ως κράση και αδιάκοπη σχέση δεν αναδύεται στο κενό. Εντάσσεται σε μια μακρά παράδοση σκέψης που αρνείται να διαχωρίσει την κυριαρχία πάνω στη φύση από την κυριαρχία πάνω στα σώματα και τους λαούς. Ο Οικοφεμινισμός, και ειδικότερα η σκέψη της Vandana Shiva και της Val Plumwood, αποκαλύπτει ότι η οικολογική κρίση δεν είναι αποκομμένη από τις κρίσεις φύλου, φυλής και αποικιοκρατίας: έχουν κοινές ρίζες στην ίδια λογική κυριαρχίας.

Η Shiva δείχνει ότι αυτό που αποκαλείται «ανάπτυξη» είναι στην πραγματικότητα μια διαδικασία απογύμνωσης- από γη, από σπόρους, από παραδοσιακή γνώση- που πλήττει τις γυναίκες του Παγκόσμιου Νότου, αυτές που διαχειρίζονται τη γη και γνωρίζουν τα οικοσυστήματα. Η Plumwood, από τη φιλοσοφική της πλευρά, αναλύει τη λογική της κυριαρχίας ως ένα σύστημα δυαδικών αντιθέσεων- λόγος/φύση, πολιτισμός/άγριο, άνδρας/γυναίκα- όπου ο κατώτερος πόλος ορίζεται πάντα ως εκμεταλλεύσιμος. Αυτή η λογική δεν είναι εξωτερική στο πρόβλημα- είναι το ίδιο το πρόβλημα.

Υπ’ αυτή την έννοια, ο Οικοφεμινισμός δεν προστίθεται ως ακόμα μία οπτική στη συζήτηση για το κλίμα αλλά επιβεβαιώνει αυτό που ήδη διατρέχει το κείμενο αυτό: ότι η κλιματική κρίση είναι κρίση μιας συγκεκριμένης κοσμοθεωρίας που αντιμετωπίζει τη φύση, τις γυναίκες και τους λαούς του Νότου ως φόντο και πόρο. Η μετάβαση από το παρασιτικό στο συμβιωτικό, που το παρόν κείμενο διεκδικεί ως ορίζοντα, δεν είναι δυνατή χωρίς να αποδομηθεί αυτή η λογική στη ρίζα της.

Klajdi Tsano, Ενδιάμεσος χώρος

Αποανάπτυξη και Ελευθερία των Ορίων

Το Λεξιλόγιο της Αποανάπτυξης και η Ελευθερία των Ορίων του Γιώργου Καλλή προσφέρουν ένα εναλλακτικό πολιτικό φαντασιακό. Η αποανάπτυξη δεν είναι άρνηση της ευημερίας, αλλά άρνηση της καταστροφικής της εκδοχής. Τα όρια δεν περιορίζουν την ελευθερία· την καθιστούν δυνατή.

Η κλιματική κρίση αποκαλύπτει ότι η ανάπτυξη, όπως εφαρμόστηκε, λειτουργεί παρασιτικά. Αντίθετα, η αποανάπτυξη προτείνει μια κοινωνία βασισμένη στη φροντίδα, την επάρκεια και τη συλλογική ευθύνη. Η τέχνη μπορεί να συμβάλει στη διαμόρφωση αυτών των νέων φαντασιακών μορφών ζωής.

Ο Μαρξ και το Μεταβολικό Ρήγμα

Ο Μαρξ περιέγραψε τη σχέση ανθρώπου και φύσης ως μεταβολισμό- όχι με τη βιολογική έννοια μόνο, αλλά ως φιλοσοφική κατηγορία. Στο Κεφάλαιο, η εργασία είναι η διαδικασία με την οποία ο άνθρωπος «ανταλλάσσει ύλη» με τη φύση: τη μεταμορφώνει, αλλά μεταμορφώνεται και ο ίδιος μέσα από αυτή τη σχέση. Η φύση δεν είναι εξωτερικό αντικείμενο- είναι το σώμα του ανθρώπου στον κόσμο, η ανόργανη του υπόσταση.

Ο καπιταλισμός διαρρηγνύει αυτόν τον μεταβολισμό. Με την εκβιομηχάνιση, την αστικοποίηση και την εντατική γεωργία, δημιουργεί ένα ρήγμα ανάμεσα στον άνθρωπο και τη γη που τον τρέφει: οι θρεπτικές ουσίες μεταφέρονται από την ύπαιθρο στην πόλη, καταναλώνονται και δεν επιστρέφουν. Ο John Bellamy Foster, στο Marx’s Ecology (2000), ανέδειξε αυτή τη διάσταση της μαρξικής σκέψης που η παράδοση είχε αγνοήσει: ο Μαρξ δεν ήταν απλώς κριτικός της εκμετάλλευσης της εργασίας- ήταν κριτικός της εκμετάλλευσης της φύσης ως δομικής συνθήκης του καπιταλισμού.

Αυτό το ρήγμα δεν είναι μόνο οικολογικό- είναι ανθρωπολογικό. Ο άνθρωπος που αποκόπτεται από τη σχέση ανταλλαγής με τη γη είναι ο ίδιος άνθρωπος που φαντάζεται τη φύση ως πόρο, το διάστημα ως χωματερή, τα απόβλητα ως κάτι που «εξαφανίζεται» όταν μετακινείται αλλού. Το μεταβολικό ρήγμα του Μαρξ και το παράσιτο του Serres περιγράφουν την ίδια δυσλειτουργία από διαφορετικές γωνίες: ο ένας από την υλική ιστορία, ο άλλος από τη φιλοσοφία των σχέσεων και των ροών. Και στις δύο περιπτώσεις, το σύστημα επιβιώνει μετατοπίζοντας το κόστος- στη φύση, στους φτωχούς, στο μέλλον.

Βεβαίως, και τα σοσιαλιστικά κρατικά μοντέλα συχνά αναπαρήγαγαν παραγωγιστική σχέση με τη φύση, επιβεβαιώνοντας ότι το πρόβλημα δεν εξαντλείται στο οικονομικό σύστημα. Η βαριά βιομηχανία, η κρατική μεγέθυνση και η παραγωγιστική λογική δημιούργησαν εξίσου σοβαρές οικολογικές καταστροφές. Το μεταβολικό ρήγμα δεν είναι αποκλειστικά καπιταλιστικό πρόβλημα- είναι πρόβλημα κάθε κοσμοθεωρίας που αντιμετωπίζει τη φύση ως εξωτερικό αντικείμενο προς κατάκτηση και εκμετάλλευση.

Αυτή η διαπίστωση δεν οδηγεί σε πολιτικό αδιέξοδο — αντίθετα, ανοίγει τον χώρο για μια ριζικά ανανεωμένη σκέψη. Ο Michael Löwy, στο “Οικοσοσιαλισμός: Η ριζοσπαστική εναλλακτική στην οικολογική καταστροφή”, επιχειρεί ακριβώς αυτή τη σύνθεση, να συναντήσει δηλαδή την κριτική του Μαρξ στην καπιταλιστική εκμετάλλευση με την οικολογική σκέψη, χωρίς να επαναλάβει τα παραγωγιστικά αδιέξοδα της σοσιαλιστικής παράδοσης. Για τον Löwy, ούτε ο «πράσινος καπιταλισμός»- που αντιμετωπίζει την κλιματική κρίση ως πρόβλημα τεχνολογικής βελτιστοποίησης- ούτε ο κρατικός σοσιαλισμός του 20ού αιώνα μπορούν να αποτελέσουν απάντηση αφού και οι δύο μοιράζονται την ίδια παραγωγιστική κοσμοθεωρία, το ίδιο φαντασιακό κυριαρχίας πάνω στη φύση.

Ο οικοσοσιαλισμός προτείνει αντ’ αυτού μια δημοκρατική διαχείριση της παραγωγής- κοινότητες που αποφασίζουν τι παράγουν και τι αφήνουν ανεκμετάλλευτο, με κριτήριο όχι το κέρδος αλλά τις ανάγκες των έμβιων όντων και τα όρια του οικοσυστήματος. Αυτή η σκέψη βρίσκει τη ζωντανή της έκφραση στους αγώνες του Παγκόσμιου Νότου, στην Berta Cáceres και τα κινήματα των αυτόχθονων λαών της Λατινικής Αμερικής, που αρνούνται να διαχωρίσουν την προστασία της γης από την προστασία της κοινότητας, του φύλου και της ταυτότητας. Εκεί το μεταβολικό ρήγμα δεν είναι θεωρητική κατηγορία αλλά καθημερινή εμπειρία επιβίωσης και αντίστασης.

Κοϊνός Κώστας, Σιωπηλοί Φύλακες, «Υβρίδιο I–VII» 2025–2026

Κλιματική κρίση και Τεχνητή Νοημοσύνη: Λύση του προβλήματος ή ένα ακόμα αδιέξοδο;

Η προβληματική γύρω από την Τεχνητή Νοημοσύνη και την κλιματική αλλαγή δεν μπορεί να αποσπαστεί από το ευρύτερο τεχνολογικό και πολιτισμικό φαντασιακό της νεωτερικότητας, ούτε να αντιμετωπιστεί αποκλειστικά ως ζήτημα καινοτομίας ή αποδοτικότητας. Ήδη από το Κυβοργιανό Μανιφέστο, η Donna Haraway προτείνει το κυβόργιο όχι ως ουτοπική φιγούρα τεχνολογικής υπέρβασης, αλλά ως ριζικά αμφίσημο ον: ένα υβρίδιο ανθρώπου, μηχανής και φύσης που διαλύει τα παραδοσιακά όρια μεταξύ οργανικού και τεχνητού, αλλά ταυτόχρονα αποκαλύπτει τις σχέσεις εξουσίας που εγγράφονται στην τεχνολογία. Για τη Haraway, το πρόβλημα δεν είναι η τεχνολογία καθαυτή, αλλά το ποιος την σχεδιάζει, για ποιον και με ποιο κόστος. Σε αυτό το πλαίσιο, η Τεχνητή Νοημοσύνη εμφανίζεται ως σύγχρονο κυβόργιο: ένα σύστημα που υπόσχεται διαχείριση της κλιματικής κρίσης μέσω αλγοριθμικής βελτιστοποίησης, ενώ ταυτόχρονα βασίζεται σε τεράστιες ενεργειακές υποδομές, εξορύξεις σπάνιων γαιών, αόρατη εργασία και νέες μορφές οικολογικής και κοινωνικής εξάντλησης. Η υποτιθέμενη «άυλη» νοημοσύνη της μηχανής στηρίζεται σε βαθιά υλικές και ρυπογόνες αλυσίδες παραγωγής, μεταφέροντας, για ακόμη μία φορά, το περιβαλλοντικό βάρος στις περιφέρειες του πλανήτη.

Στο ωριμότερο έργο της, το Staying with the Trouble: Making Kin in the Chthulucene (2016), η Haraway προχωράει πέρα από το κυβόργιο και προτείνει μια ριζικά διαφορετική στάση απέναντι στην κρίση. Αντί για τεχνολογική διαφυγή ή αισιόδοξες αφηγήσεις σωτηρίας, προτείνει το «να μείνεις με το πρόβλημα»- staying with the trouble- δηλαδή να αντιμετωπίσεις την κρίση χωρίς να αναζητάς διέξοδο που την παρακάμπτει. Εισάγει επίσης την έννοια του sympoiesis, «συν-ποίηση», σε αντίθεση με το autopoiesis, για να περιγράψει τη ζωή όχι ως αυτοοργάνωση μεμονωμένων οντοτήτων αλλά ως συν-εξέλιξη, αδιάκοπη πλέξη ειδών, υλών και σχέσεων. Τα οικοσυστήματα δεν «υπάρχουν»- «γίνονται» μέσα από αμοιβαίες εξαρτήσεις. Υπό αυτό το πρίσμα, η ΤΝ ως «λύση» στην κλιματική κρίση αποκαλύπτει την πιο βαθιά της αντίφαση: προτείνει έναν αλγόριθμο εκεί που χρειάζεται σχέση, υπολογισμό εκεί που χρειάζεται φροντίδα, αυτοματοποίηση εκεί που χρειάζεται συν-εξέλιξη. Η Haraway δεν αρνείται την τεχνολογία, αρνείται την τεχνολογία που φαντάζεται τον εαυτό της εκτός κόσμου, εκτός σχέσης, εκτός ευθύνης.

Εδώ, οι δυστοπικές αφηγήσεις του Philip K. Dick αποκτούν αναπάντεχη επικαιρότητα- και με τρόπο πιο ριζικό από ό,τι συνήθως αναγνωρίζεται. Στο Do Androids Dream of Electric Sheep; (1968), το μυθιστόρημα από το οποίο γεννήθηκε η ταινία Blade Runner του Ridley Scot, ο Dick κατασκευάζει έναν κόσμο όπου η φύση έχει ήδη κατακερματιστεί. Έναν κόσμο μετά τον πυρηνικό πόλεμο του «Dust», όπου τα ζώα εξαφανίζονται ένα προς ένα και αντικαθίστανται από ηλεκτρονικά αντίγραφα που διαφέρουν από τα πραγματικά μόνο σε λεπτομέρειες που λίγοι πλέον θυμούνται να διακρίνουν. Η κατοχή ενός «αληθινού» ζώου έχει γίνει πολυτέλεια και κοινωνικό σύμβολο υπεροχής, ενώ η πλειοψηφία αρκείται σε προσομοιώσεις. Ο πλανήτης καλύπτεται από «kipple»- λέξη που ο Dick επινοεί για τα απόβλητα που αναπαράγονται μόνα τους, συσσωρεύονται, καταλαμβάνουν χώρο χωρίς λόγο, σαν εντροπία που παίρνει μορφή. Η οικολογική κατάρρευση δεν είναι φόντο στον Dick, είναι η ίδια η ατμόσφαιρα της ηθικής αποσύνθεσης. Ο κόσμος που περιγράφει δεν είναι μετά την καταστροφή· είναι μέσα σε αυτή, σε αργή και αδιόρατη πρόοδο, ακριβώς όπως η κλιματική κρίση.

Στα έργα του, οι τεχνολογίες νοημοσύνης δεν λειτουργούν ποτέ ως ουδέτερα εργαλεία· είναι πάντα ενσωματωμένες σε κόσμους οικολογικής κατάρρευσης, κοινωνικής αποσύνθεσης και υπαρξιακής αβεβαιότητας. Τα ανδροειδή, οι μηχανές πρόβλεψης, τα συστήματα ελέγχου κατοικούν σε πλανήτες εξαντλημένους, σε περιβάλλοντα όπου η φύση έχει ήδη μετατραπεί σε σκηνικό ερείπιο. Η κεντρική αγωνία δεν αφορά το αν οι μηχανές θα αποκτήσουν συνείδηση, αλλά το αν η ανθρωπότητα έχει ήδη απεμπολήσει τη δική της, παραδίδοντας τη σκέψη, τη μνήμη, την ευαισθησία και τελικά την ευθύνη σε τεχνικά συστήματα. Αυτή η αγωνία δεν είναι φιλοσοφική άσκηση· είναι η ερώτηση που θέτει η εποχή μας με επείγοντα τρόπο, καθώς αναθέτουμε ολοένα και περισσότερες κρίσιμες αποφάσεις για το κλίμα, για τους πόρους και για τη διανομή, σε αλγοριθμικά συστήματα που δεν λογοδοτούν.

Η σύνδεση Haraway και Dick φωτίζει μια κρίσιμη αντίφαση: ενώ η Τεχνητή Νοημοσύνη παρουσιάζεται συχνά ως εργαλείο «πράσινης μετάβασης», ενσωματώνει το ίδιο παραγωγιστικό και εξορυκτικό παράδειγμα που γέννησε την κλιματική κρίση. Αντί να επαναδιαπραγματευτεί τη σχέση ανθρώπου, τεχνολογίας και φύσης, προσπερνά το ερώτημα, μετατρέποντας την οικολογική καταστροφή σε πρόβλημα υπολογισμού. Το kipple του Dick και το staying with the trouble της Haraway συναντιούνται σε ένα κοινό σημείο: και οι δύο αρνούνται τη διαφυγή. Ο Dick δείχνει έναν κόσμο που κατάπιε τα απόβλητά του και συνέχισε να παράγει. Η Haraway ζητά να σταθούμε μέσα στην κρίση, να της αντισταθούμε χωρίς να φανταστούμε ότι κάποια μηχανή θα μας σώσει από τις επιλογές μας. Το ερώτημα που τίθεται, λοιπόν, δεν είναι αν η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να μας σώσει από την κλιματική αλλαγή, αλλά αν μπορούμε να φανταστούμε τεχνολογίες που δεν λειτουργούν παρασιτικά, που δεν βασίζονται στην εξάντληση και που δεν αναπαράγουν το ίδιο φαντασιακό κυριαρχίας. Σε αυτή την ένταση ανάμεσα στο κυβόργιο της Haraway και τις δυστοπίες του Dick, η Τεχνητή Νοημοσύνη γίνεται καθρέφτης της εποχής μας: όχι υπόσχεση σωτηρίας, αλλά δοκιμασία της ικανότητάς μας να σκεφτούμε τη συμβίωση- ακόμη και με τις ίδιες μας τις μηχανές- μέσα σε έναν πλανήτη που ήδη ασφυκτιά.

Νίκος Iavazzo & Ανδρέας Καλλή, Here comes the sun… Tumbleweed, LULLABY, 2025

Ένα ανοιχτό συμπέρασμα: Να φανταστούμε έναν Άλλο Πλανήτη

Η έκθεση «Servare Intaminatum. Κλιματική Κρίση. Από το Αόρατο στο Ορατό» δεν προτείνει λύσεις. Προτείνει ρήγματα. Θέλει να αμφισβητήσει τη φαινομενική κανονικότητα του κόσμου. Μας καλεί να φανταστούμε τη Γη όχι ως αντικείμενο εκμετάλλευσης, αλλά ως ζωντανό σώμα, εύθραυστο και κοινό.

Από την οικολογία των 80’s και των 90’s έχουν πια περάσει πολλά χρόνια και το κυριότερο, η σκέψη έχει προχωρήσει. Από τη Donna Haraway και τον Bruno Latour, τις Νέες Οικολογίες, τον Οικοφεμινισμό και τον Οικοσοσιαλισμό, μέχρι την Berta Cáceres- την ακτιβίστρια των αυτόχθονων λαών της Ονδούρας που αγωνίστηκε για την προστασία του ποταμού Gualcarque και δολοφονήθηκε το 2016 από επιχειρηματικά

συμφέροντα, γιατί «η γη ήταν ιερή και δεν πωλείται», και τον Michael Löwy, έχει σχηματιστεί ένα αρχιπέλαγος ρευμάτων, κινημάτων και δράσεων που αρνούνται να διαχωρίσουν οικολογία, φύλο, φυλή και τάξη. Μαζί συγκροτούν ένα συναρπαστικό εναλλακτικό αφήγημα για τον κόσμο, έναν κόσμο που δεν έχει ακόμα φανεί, αλλά ήδη αγωνίζεται να υπάρξει.

Πώς θα μάθουμε να ζούμε χωρίς να λειτουργούμε ως παράσιτα; Πώς θα μετασχηματίσουμε τα απόβλητα σε μνήμη, την κρίση σε αφήγηση και την καταστροφή σε αφετηρία ενός άλλου τρόπου ζωής και ύπαρξης; Αυτά δεν είναι ρητορικά ερωτήματα. Είναι οι μόνες ερωτήσεις που μετράνε.

Βιβλιογραφία

Chakrabarty, D. Κλιματική Αλλαγή και Ιστορία: Τέσσερις θέσεις, 2025 (Πλήθος) ● Latour, B. Down to Earth: Politics in the New Climatic Regime, 2018 (Polity Press) ● Ghosh, A. Η Μεγάλη Απορρύθμιση. Κλιματική Αλλαγή και το Αδιανόητο, 2016 (San Casciano) ● Serres, Μ. Το Παράσιτο, 2009 (Σμίλη)
Clapp, Α. Ο Πόλεμος των Σκουπιδιών, 2025 (Δώμα)
Coccia, Ε. Η Ζωή των Φυτών – Μεταφυσική της Κράσης, 2023 (Periplaneta) ● Καλλής, Γ. Η Ελευθερία των Ορίων, 2020 (ΠΕΚ)
Λεξιλόγιο της Αποανάπτυξης, επιμ. Γ. Καλλής, Τζάκομο ντ΄Αλίζα, Φεντερίκο Ντεμάρια 2016 (Oι εκδόσεις των συναδέλφων)
Haraway, D. Ανθρωποειδή, Κυβόργια και Γυναίκες: Η Επανεπινόηση της Φύσης, 2014 (Αλεξάνδρεια)
Haraway, D. Staying with the Trouble: Making Kin in the Chthulucene, 2016 (Duke University Press)
Dick, Ph. K. Do Androids Dream of Electric Sheep?, 1968 (Μέδουσα)

Το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών ως Τόπος Αστικής Ουτοπίας

Η επιλογή του χώρου του Αστεροσκοπείου έγινε για τη συμβολική του φόρτιση ως ιδεατός τόπος αστικής ουτοπίας. Το Αστεροσκοπείο δημιουργείται με την χρηματική δωρεά του Γεωργίου Σίνα και υπό την επιστημονική επιμέλεια του φυσικού και αστρονόμου, καθηγητή Γεώργιου Βούρη για να ικανοποιήσει το αίτημα του ανθρώπου του διαφωτισμού, της επιστήμης και της γνώσης, να παρατηρήσει το Σύμπαν και να ερμηνεύσει το μυστήριο της δημιουργίας του Κόσμου. Στην έκρηξη της νεωτερικότητας ο άνθρωπος οραματίζεται τον ιδανικό τόπο για να επιτελέσει την συμβολική κατάκτηση του κόσμου μέσω της επιστημονικής παρατήρησης. Ακόμη και σήμερα ο χώρος αυτός λειτουργεί σαν νησίδα γαλήνης, πνευματικής συγκέντρωσης και νοσταλγίας ενός αρχικά γόνιμου έως και επαναστατικού ανθρωπισμού, εν μέσω του δημιουργικού αθηναϊκού αστικού χάους που πλέον το περιτριγυρίζει απειλητικά.

Οι καλλιτέχνες που συμμετέχουν στην εικαστική έκθεση «Servare Intaminatum. Η Κλιματική Κρίση- Από το Αόρατο στο Ορατό ή πως να αναπαραστήσεις το αδιανόητο», με τα έργα τους, συγκροτούν μια συνολική και συλλογικού τύπου παρέμβαση- διαχείριση του εξωτερικού χώρου του Αστεροσκοπείου προκειμένου να συντεθεί επιμελητικά μια συνεκτική αφήγηση για το μείζον πολιτικό, οικονομικό και πολιτισμικό ζήτημα της κλιματικής κρίσης, που γιγαντώνεται και απειλεί, αν μη τι άλλο, την ποιότητα ζωής των έμβιων όντων στον πλανήτη Γη. Το κοντράστ χώρου και έργων συνιστά το κατάλληλο έδαφος για την θέση ερωτημάτων και την παραγωγή ιδεών και στοχασμών με όρους αισθητικής και λογικής πάνω στα κρίσιμα και υπό διεθνή συζήτηση ζητήματα που τίθενται λόγω κλιματικής κρίσης και άλλων δαιμονίων…

Αληθεινός Δημήτρης, Μεταλλάξεις I

Ταυτότητα Έκθεσης:

Τίτλος: Servare Intaminatum. Κλιματική Κρίση – Από το Αόρατο στο Ορατό ή πώς να αναπαραστήσεις το αδιανόητο

Επιμέλεια: Δημήτρης Τρίκας

Επιμελητική ομάδα: Αλεξάνδρα Ασσαντουριάν, Διώνη Ζούβελου

Διάρκεια: 4 Ιουνίου – 4 Ιουλίου 2026

Χώρος: Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, Λόφος Νυμφών, Αθήνα

Ημέρες και ώρες λειτουργίας: Τετάρτη – Σάββατο, 19:00–22:30

Εγκαίνια: Πέμπτη 4 Ιουνίου 2026, 19:00–22:30

Δημόσιο Πρόγραμμα: 5, 11, 12, 18, 19, 20, 24, 26 Ιουνίου 2026 & 1 Ιουλίου 2026

Ξεναγήσεις κοινού: Τετάρτη 17, 24 Ιουνίου & 1 Ιουλίου 2026 · Πέμπτη 25 Ιουνίου & 2 Ιουλίου 2026 · Σάββατο 13, 27 Ιουνίου & 4 Ιουλίου 2026 · Ώρα: 20:00.

Διοργάνωση: ΑΜΚΕ ΡΙΖΕΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ